ԼՂ-ում նոր էսկալացիայի ռազմական գործողությունները կարող են տեղափոխվել ՀՀ տարածք.Մարկեդոնով

Ղարաբաղյան հակամարտությունը միակն է հետխորհրդային տարածքում, որտեղ ՌԴ-ն ու Արեւմուտքը պատրաստ են միասին գործել, գրում է ռուս հայտնի քաղաքագետ Սերգեյ Մարկեդոնովը Քարնեգիի մոսկովյան կենտրոնի կայքում հրապարակված իր հոդվածում.

«Ղարաբաղյան հակամարտությունը միակն է հետխորհրդային տարածաշրջանում, որի հարցում Ռուսաստանը և Արևմուտքը պատրաստ են գործել համատեղ: Սա գործակցության բացառիկ փորձ է` խորացող հակասությունների պայմաններում: Իհարկե Ղարաբաղում գործակցությունը չի կարող ինքնին դադարեցնել Ռուսաստանի և Արևմուտքի հարաբերություններում բացասական տենդենցները, բայց գործակցությունը հանուն ընդհանուր, թեկուզ տակտիկական հարցերում անխուսափելիորեն թարմ օդ կբերի:

ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի 72-րդ նստաշրջանի շրջանակներում ԼՂ հակամարտության կարգավորման բանակցություններ եղան: Սպասվում է, որ մինչև 2017-ի վերջ կհանդիպեն Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահները, կքննարկեն չկարգավորվող կոնֆլիկտի ընթացիկ դինամիկան: Դիվանագետներն այդ հանդիպման մասին զգուշավոր օպտիմիզմով են խոսում, բեկում սպասելու լուրջ հիմքեր չկան:

Ղարաբաղյան կարգավորման բանակցային գործընթացը շարունակվում է արդեն 2 տասնամյակ: 1994-ի մայիսին ուժի մեջ մտավ կրակի դադարցման պայմանագիրը և դրանից հետո հակամարտ կողմերին առաջարկվել են փակուղուց դուրս գալու ամենատարբեր ծրագրեր` սկսած տարածքների փոխանակումից մինչև ԼՂ և Ադրբեջանի միջև «ընդհանուր պետություն» ստեղծելը: Բաքվում և Երևանում քննարկել են նաև բոլոր վիճելի հարցերը միասին կարգավորելու, խաղաղ գործընթացը որոշ փուլերի բաժանելու, իրավական փաստաթղթերով ուղեկցելու տարբերակները: Եղել եմ նաև էկզոտիկ առաջարկներ, ինչպես «Կովկասյան Բենիլյուքս» ստեղծել կամ Ալանդյան կղզիների մոդելն օգտագործել (Ֆինլանդիայի տարածքն է, որը բնակեցված է շվեդներով):

Փաստացի Բաքվին և Երևանին հաշտեցնելու կրեատիվ գաղափարների պաշարը սպառված է: Եվ սպասել ինչ-որ հրաշագործ որոշման, որը կդրսևորվի հակամարտող պետությունների նախագահների կամ միջնորդ-դիվանագետների իմաստությամբ, պետք չէ:

Բանակցությունների սեղանի շուրջ քննարկվում է երկու գլխավոր խնդիր: Առաջինը` նախկին ԼՂԻՄ-ի ստատուսն է, որը խորհրդային շրջանում Ադրբեջանի կազմում էր, բայց դե ֆակտո դուրս էր Ադրբեջանի կազմից նույնիսկ ԽՄ փլուզումից առաջ: Երկրորդ խնդիրն այդ ինքնավարությանը կից 7 շրջանների դեօկուպացիան է` 5-ն ամբողջությամբ և 2-ը մասնակի:

Սրանով հայ-ադրբեջանական կոնֆլիկտը տարբերվում է շատ այլ հետխորհրդային հակամարտություններից, Աբխազիայում, Հարավային Օսեթիայում և Մերձբալթիկայում դրությունից: Ղարաբաղի դեպքում խոսքը ոչ միայն ինչ-որ չճանաչված հանրապետության հնարավոր առանձնահատկությունների մասին է, այլև այդ կազմավորումը սեփական անվտանգությունն ամրացրել է զբաղեցնելով մոտակա տարածքները (Խորհրդային շրջանում ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի հետ ընդհանուր սահման չի ունեցել): Պետք է նկատել, որ այդ տարածքները զբաղեցրել է ռազմական գործողությունների և թշնամի «մայր պետությունից» վտանգի պայմաններում:

ԼՂ-ն պաշտպանող Հայաստանն օգտագործում է այս գործոնն իր բանակցային դիրքերն ամրացնելու նպատակով: «Կարգավիճակ տարածքների փոխարեն» բանաձևը հայկական դիվանագիտության անկյունաքարային կետն է, երվ Բաքվում նախընտրում են խոսել «ադրբեջանական հողերի օկուպացիայի» և «երկրի տարածքային ամբողջականությունը վերականգնելու» մասին:

Միաժամանակ ի տարբերություն մյուս հետխորհրդային թեժ կետերի, Լեռնային Ղարաբաղում երբեք խաղաղապահ ուժեր չեն եղել, ոչ ռուսական, ոչ միջազգային, իսկ հրադադարի ռեժիմը պահպանվում է Բաքվի և Երևանի ռազմական ուժերի միջոցով:

Ընդհանրապես, չի կարելի ասել, թե այս հակամարտությունը սառեցված է: 2016-ի ռազմական էսկալացիան, որը լրատվամիջոցներում հայտնի է քառօրյա պատերազմ ձևակերպումով, դրա վառ ապացույցն է: Բայց ապրիլյան իրադարձությունները չպետք է շեղեն ուղուց: Հիմա այդ ֆոնին վերջին երկու տասնամյակը սկսում են դիտարկել որպես խաղաղ շրջան, մինչդեռ դա բոլորովին էլ այդպես չէ: Էսկալացիան միայն ավելացրել է ռազմական հակամարտության սրությունը, որը սկսել էր նկատվել դեռ 2008-ի մարտից: Ղարաբաղյան կոնֆլիկտը հիմա զարգանում է ճոճանակի սկզբունքով: Բանակցությունների փուլերը հրադադարի խախտումներով են` կամ քառօրյայի պես մասշտաբային, կամ պակաս նշանակալի, ինչպես 2017-ի փետրվարին և հուլիսին:

Պետք չէ մոռանալ նաև Ղարաբաղյան հակամարտության 2-րդ ռազմաճակատի մասին` հայ-ադրբեջանական ուժերը բախվում են նաև Ղարաբաղից դուրս` Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմաններին, այսինքն` այն տարածքներում, որոնք վիճելի չեն:

Արդյունքում` բանակցությունները բուն խնդրի վերաբերյալ չեն: Ամեն անգամ հերթական ռազմական տագնապից հետո Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարները կամ նախագահները հայտարարում են բանակցությունների սեղանի շուրջ վերադառնալու մասին, իսկ միջնորդները խոսում են այն մասին, թե ինչքան կարևոր է խաղաղ գործընթացը փրկելը: Բայց ամեն նոր փրկությունից հետո տագնապի նոր հաղորդագրություններ են ստացվում և այսպես շարունակ: Կոմպրոմիսի, զիջումների, փոխանակման մասին խոսելուն հերթը պարզապես չի հասնում:

Առաջին հայացքից ստացվում է փակուղային իրավիճակ, որից ելք չկա, բայց եզրակացություններ անելիս պետք չէ շտապել, որովհետև ԼՂ հակամարտությունը և կարգավորման գործընթացը ևս մի կարևոր առանձնահատկություն ունեն: Գրեթե բոլոր հետխորհրդային հակամարտությունները այս կամ այն չափով Ռուսաստանի և Արևմուտքի հակասությունների դրսևորումն են: Եվ միայն ղարաբաղյան հակամարտությունը երբեք ոչ Ռուսաստանի, ոչ Արևմուտքի կողմից չի գնահատվել որպես իրենց աշխարհաքաղաքական դիմակայության ֆրագմենտ:

Միացյալ Նահանգները և Եվրամիությունը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի գործունեությունից բացի աջակցել են և շարունակում են աջակցել եռակողմ հանդիպումների ձևաչափը, որի ժամանակ Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահները դիրքորոշումներով են փոխանակվում: Այժմ Մինսկի խմբի գրեթե բոլոր հայտարարություններում Վլադիմիր Պուտինի նախաձեռնությամբ հուլիսին կայացած Սանկտ Պետերբուրգի գագաթնաժողովը գնահատվում է որպես խաղաղ բանակցույթունների շարունակականությանը նպաստած կարևոր քայլ: ԱՄՆ-ն և ԵՄ-ն ղարաբաղյան ուղղությամբ ռուսական ջանքերում հետխորհրդային տարածքներում սահմաններ փոխելու փորձ չեն տեսնում:

Միաժամանակ ի տարբերություն Աբխազիայի, Ղարաբաղում հակամարտող երկու կողմերն էլ հետաքրքրված են ռուսական միջնորդությամբ: Պուտինի, Ալիևի և Սարգսյանի միջև վստահության մակարդակը համեմատել չէ Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների այլ երկրների առաջնորդների հետ ունեցած հարաբերությունների հետ: Այս ռեսուրսը նույնիսկ հրապարակային ընդունում են ամերիկացի և եվրոպացի դիվանագետները:

Եվ այդ պատճառով զարմանալի չէ, որ ղարաբաղյան հակամարտության հիմքերը ներկայանում են որպես հինական սկզբունքներ: Իրականում դրանք Երևանի և Բաքվի միջև հնարավոր փոխզիջումների թեզիսներն են, որոնք նաև փոխզիջումներ կլինեն Մոսկվայի, Վաշինգտոնի և Փարիզի միջև:

Կարելի է խոսել այն մասին, թե այդ սկզբունքները, այսպես ասած, հում են, բայց իրականում Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության ճանաչումն այնտեղ հրաշալի համադրվում է ԼՂ վերջնական ստատուսի վերաբերյալ իրավականորեն պարտադիր հանրաքվեի հետ (իսկ եթե քվեարկեն տարածքային ամբողջականության դեմ և ընդհանրապես ով է իրավունք ունենալու մասնակցել այդ հանրաքվեին): Հստակ չէ նաև, թե ինչ է նշանակում «ԼՂ ժամանակավոր կարգավիճակ» ձևակերպումը: Ղարաբաղը և Հայաստանը կապող միջանցքի մասին դեկլարացիան ևս կարող է բազմաթիվ համաձայնությունների կարիք ունենալ` սկսած դրա լայնությունից մինչև այդ միջանցքի կարգավիճակը:

Բայց վերադառնալով հոդվածի սկզբին` հիմնարար սկզբունքներում նշված է հնարավոր փոխզիջումների և գլխավոր թեմաների շրջանակը: Եվ այստեղ Ռուսաստանն ու Արևմուտքը պատրաստ են գործել միասին: Սա գործնականում խորացող հակասություններով երկրների գործակցության եզակի փորձ է: «Երկրներից յուրաքանչյուրն ունի իր ազգային քաղաքականությունը, բայց այդ քաղաքականությունը համաձայնեցնում է ԵԱՀԿ հետ», – հայտարարել է Ռիչարդ Հոգլանդը` հեռանալով ԵԱՀԿ ՄԽ ԱՄՆ համանախագահի պաշտոնից: Նման հայտարարություն հնարավոր չէ պատկերացնել Աբխազիայի կամ Դոնբասի պարագայում:

Արևմուտքի և Ռուսաստանի նման գործակցությունը կտրուկ նվազեցնում է ԼՂ հակամարտության ռիսկերը: Նման պայմաններում Բաքուն և Երևանը ստիպված են զերծ մնալ չմտածված քայլերից: Հակառակ դեպքում Մոսկվայի կամ Վաշինգտոնի միջև ընտրության հնարավորություն չեն ունենա և ստիպված կլինեն թշնամանակ երկու երկրների հետ:

Եվ իհարկե, ճիշտ է նաև այն, որ ղարաբաղյան բացառիկության շուրջ իրականում սիստեմատիկ գործակցություն չկա: Ռուսաստանի և Արևմուտքի հարաբերությունները լայն շրջանակ ներառող հակասություններով են: Որպես հետևանք` երկրների միջև վստահություն չկա և պրոֆեսիոնալ միջնորդները զրկված են կողմերի վրա միասնաբար ճնշում գործադրելու հնարավորությունից: ԼՂ շուրջ Արևմուտքի և Ռուսաստանի կոնֆրոնտացիան Բաքվին և Երևանին տանում է միջնորդների միասնականությունը փորձելու ճանապարհով:

Միաժամանակ կոնֆլիկտի էսկալացիան ռիսկային է և Ռուսաստանի, և Արևմուտքի համար: Սրացման դեպքում բացառված չէ, որ ամեն ինչ Ղարաբաղով չի սահմանափակվի և ռազմական գործողությունները կարող են տեղափոխվել հայկական տարածքներ: Մոսկվայի համար սա մի ամբողջ շարք անցանկալի հարցեր կստեղծի` սկսած Բաքվի հետ հարաբերություններից մինչև եվրասիական ինտեգրացիոն ծրագրերի միասնականություն: ԵԱՏՄ անդամները հազիվ թե միասնական դիրքորոշում հայտնեն, ինչպես չեն հայտնել Աբխազիայի և Ղրիմի դեպքում:

Արևմուտքի համար լայնածավալ ռազմական կոնֆլիկտը ռազմավարական Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան խողովակաշարի մոտակայքում և Իրանի ու Թուրքիայի միջամտության մշուշոտ հեռանկարով լավագույն սցենարը չէ: Սա նշանակում է, որ ԼՂ հակամարտությունը ՌԴ և Արևմուտքի համար գործակցելու լուրջ խթան է` հակառակ եղած հակասությունների: Ակնհայտ է, որ Ռուսաստանը և Արևմուտքը հակամարտող կողմերից չպետք է շատ բան պահանջեն: Գլխավոր հարցը հիմա ռազմական միջադեպերի և նոր պատերազմի հնարավոր ռիսկերը նվազեցնելն է: Եվ միայն հետո բանակցությունները իմիտացիոն ձևաչափից բովանդակային երկխոսության, փոխզիջումների և փոխանակումների ճանապարհով տանելը:

Հենց սրա վրա է պետք կենտրոնացնել հիմանական ուշադրությունը` հրաշալի հասկանալով, որ արագ բեկումների պետք չէ սպասել: ԼՂ գործընթացը կարող է հաջող մոդել դառնալ, որը հետագայում կօգտագործվի հետխորհրդային այլ հակամարտություններում, օրինակ, Դոնբասում: Բայց որպեսզի այդ մոդելն աշխատի, անհրաժեշտ է, որ Ռուսաստանի և Արևմուտքի հարաբերություններում նվազագույն պրագմատիզմ լինի:

ԼՂ կարգավորումը չի կարող ինքնին Արևմուտքի և Ռուսաստանի հարաբերություններում առկա բացասական տենդենցների դադարեցման խթան դառնալ, սակայն հանուն ընդհանուր և թեկուզ տակտիկական շահերի գործակցության որակի բարձրացումը կարող է ավելացնել թարմ օդի չափաբաժինը»:

Տպել
2852 դիտում

Մամեդյարովը հորդորել է արգելել արցախցիների մուտքը Ֆրանսիա. Արցախի ԱԳՆ-ն պատասխանում է

Երեւանում կգործեն 18 մետրանոց ավտոբուսներ, ուղեւորը տեղ կհասնի մինչեւ 4 տրանսպորտ փոխելով

37-ամյա հարբած ռուս ուղեւորը Գյումրու օդանավակայանում աջ ու ձախ հայհոյանքներ է հնչեցրել

Ալավերդցի Վահագնը հարցաքննվել է. վաղը նրան մեղադրանք կառաջադրվի

Լոռեցի 47 փաստաբաններ բողոքի ակցիա կիրականացնեն՝ 1 օր չներկայանալով ոչ մի նիստի

1-ին եւ միակ սերս է. Արմեն Սարգսյանի կինը՝ ամուսնուն սիրահարվելու եւ ճոխ կյանքի մասին

ԵԼՔ դաշինքի ստեղծման օրից ամենաբազմամարդ երթը ֆոտոռեպորտաժով

Երեւանում պատմական ջերմաստիճան է գրանցվել՝ +15 աստիճան. գերազանցվել է 1976-ի ռեկորդը

Հողերի ոռոգման համար 2017-ը վերջին 100 տարիներից ամենավատն է եղել. զեկուցում են վարչապետին

«Երկար վերադարձ». մայիս ամսից երկար սպասված ֆիլմը կլինի մեծ էկրաններին

25 պատմվածք Հայաստանի մասին՝ ճապոներենով. «Ծիրան», «Դուդուկ», «Կոնյակ», «Ցեղասպանություն»

Ուսանողն իրավունք ունի հանրակացարանում սենյակ ստանալ, բուհը դա տրամադրել պարտավոր չէ  

Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպությունը գոհ է Հայաստանի նախապատրաստական աշխատանքներից

Լարսը շարունակում է փակ մնալ, Հայաստանում դժվարանցանելի ու մերկասառույցով ճանապարհներ կան

Զինվորների ողնաշարի ու գլխի վնասվածքների բուժման համար նախատեսված կենտրոնը դեռ պատրաստ չէ

Մխիթարյանը վաղը չի խաղա, բայց լավ մարզավիճակում է. Մոուրինյո. թարմացվող

Առավոտյան տեղի ունեցած մահվան ելքով վրաերթի դեպքով հարուցվել է քրեական գործ

Վճարումներն իրականացվեն ամսական կտրվածքով. նախարարն ընդունել է բեռնափոխադրողներին

Պելեն ուշաթափվելուց հետո տեղափոխվել է հիվանդանոց

Անվտանգության խորհուրդը ղեկավարելու է ՀՀ վարչապետը. նոր օրինագիծ