Լեւոն Տեր-Պետրոսյան. մեծ խառնակչություն (մաս 3)

Մաս1, Մաս2

Առաջին անգամ թերեւս 1997-ի ամռանը Տեր-Պետրոսյանը պիտի հասկացած լինի, որ իր հարուցած մեծ խառնակչությունն առաջին հերթին իրեն է զրկել իշխանությունից եւ ինքը ոչ այլ ինչ է, քան անգլիական թագուհի:

Այդ ժամանակ արդեն Տեր-Պետրոսյանը հասկացել էր, որ պիտի հեռանա: Այլընտրանքը՝ մարիոնետի կարգավիճակին համակերպվելն էր կամ էլ՝ իրեն ուղղակի ֆիզիկապես կոչնչացնեն: Հեռանալու որոշումը կայացնելուց հետո, ահա, առաջնային է դառնում հեռանալու մարտավարությունը: Ինչպե՞ս հեռանալ եւ ի՞նչ պատճառաբանությամբ, որպեսզի դա չվերածվի խուճապահար փախուստի:

Տեր-Պետրոսյանը որոշեց իր հեռացումը բեմադրել՝ որպես Սարգսյան-Քոչարյան-Սարգսյան եռյակի հետ հակասություն՝ Ղարաբաղի հարցում: Իբր՝ ինքը ոչ թե պարտվել է իր իսկ հարուցած մեծ խառնակչության մեջ՝ փորձելով վարձկաններին օգտագործել սեփական մերձավորներին չեզոքացնելու համար, այլ գաղափարական, սկզբունքային տարաձայնություններ է ունեցել: Թերեւս, նաեւ այս դրվագն էր պատճառը, որ 2007թ.-ին քաղաքականություն վերադառնալով՝ Տեր-Պետրոսյանը Քոչարյան-Սարգսյան զույգին համեմատեց մոնղոլ-թաթարների հետ: Մոնղոլ-թաթարները, որպես վարձկան հանդես գալով, հաճախ ոչնչացնում էին իրենց վարձողներին: Իսկ որ Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականը կապ չուներ Ղարաբաղի հարցի եւ այդ կապակցությամբ նրա հեղինակած «Պատերազմ, թե խաղաղություն. լրջանալու պահը» հոդվածի հետ, ապացուցվում է հետեւյալ փաստով:

Իր հրաժարականի տեքստում Տեր-Պետրոսյանն ասում է. «Զերծ եմ մնում որեւէ մեկնաբանությունից կամ գնահատականից՝ իրադրությունը չսրելու նպատակով։ Միայն հարկ եմ համարում նշել, որ իշխանության ճգնաժամում Արցախի հարցի արծարծումն ընդամենը պատրվակ էր»։ 1998-ից 17 տարի անց՝ այս նախադասությունը այլ կերպ է հնչում արդեն, եւ կարելի է ասել, որ դա պատրվակ էր, որ ստեղծել էր ինքը՝ Տեր-Պետրոսյանը, որպեսզի իր հեռացումն իշխանությունից չդիտվի որպես ուրիշի համար լարած թակարդի մեջ ընկնելու անպատեհություն, այլ սկզբունքային մարդու հեռացում իշխանությունից՝ որպես խաղաղության կուսակցության առաջնորդի:

Հրաժարականի տեքստում իրեն, ըստ էության, հենց այսպես է ներկայացնում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը, եւ սա նրա համար կարեւոր է ոչ միայն անցյալի մեկնաբանության, այլեւ ապագայի իմաստով: Հենց այս ձեւակերպումն է, որ մատնում է նրա քաղաքական ամբիցիաները. ինչպես մեծ խառնակչությունը հարուցել էր երրորդ անգամ նախագահի պաշտոնում հայտնվելու համար, այնպես էլ՝ հեռանալու ձեւակերպումների հեռահար նպատակը կրկին նախագահի կարգավիճակում հայտնվելն է: Հիմա նա պետք է հեռանա, որովհետեւ իրավիճակի վրա չունի բացարձակապես ոչ մի հսկողություն, որովհետեւ իրական իշխանություն ունեցողները իրենից պահանջում են հեռանալ (ինչպես ինքը՝ Տեր-Պետրոսյանն է խոստովանում հրաժարականի ելույթում): Նրա քաղաքական թիմը բարոյալքված է, նրա գործողությունները անվստահություն են հարուցել այն գործիչների շրջանում, ովքեր ավանդաբար հենարան են եղել իր համար: Հիմա նա ամբողջությամբ Ռ.Քոչարյան-Ս.Սարգսյան զույգի ձեռքում է: Բայց պետք է հեռանա այնպես, որ միեւնույն ժամանակ վերադարձի գաղափարական հարթակ ձեւավորի:

Նաեւ այս պատճառով՝ Տեր-Պետրոսյանի համար ամենակարեւորը՝ «մեծ կանխատեսողի» իր իմիջն է: Այս նկատառումով՝ նա հանրային ուշադրությունը շեղում է Ղարաբաղի ուղղությամբ: Բայց մինչեւ Ղարաբաղին հասնելը բազմաթիվ հարցեր են առաջ գալիս, որոնց Տեր-Պետրոսյանը չի ուզում պատասխանել: Այդ ինչպե՞ս էր, որ մեծ կանխատեսողի համարում ունեցող Տեր-Պետրոսյանը չկարողացավ կանխատեսել, որ Ռ.Քոչարյանն ու Ս.Սարգսյանը շրջվելու են իր դեմ՝ ամենասովորական վարձկանների նման: Տեր-Պետրոսյանի մեծագույն ձախողումն այն էր, որ նրա մտքով չէր անցել, որ Ռ. Քոչարյանը եւ Ս.Սարգսյանը կդիմեն Ղարաբաղի ՊՆ նախարար Սամվել Բաբայանի օգնությանը, որ դաշինք կկազմեն վերջինիս հետ: Չէ՞ որ Բաբայանը բոլոր հնարավոր ձեւերով ստորացրել է Ռ.Քոչարյան-Ս.Սարգսյան զույգին, նվաստացրել նրանց: Տեր-Պետրոսյանը իրար դեմ հանեց Սիրադեղյան-Արարքցյան-Վազգեն Սարգսյան եռյակին՝ չնկատելով, որ մերձեցման դաշտ է ստեղծում Վազգեն Սարգսյան-Ռոբերտ Քոչարյան-Սամվել Բաբայան-Սերժ Սարգսյան քառյակի համար, որի առաջ Հայաստանում չէր կարող կանգնել որեւէ ուժ:

Ինչպե՞ս կարող էր Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը մտածել, որ հնարավոր է ուրիշներին, տվյալ դեպքում՝ Ռ.Քոչարյանին եւ Ս.Սարգսյանին օգտագործել սեփական շրջապատում ունեցած պրոբլեմները լուծելու համար: Անընդհատ ռեալպոլիտիկի մասին խոսող մարդը, որ իրեն ուզում է ներկայացնել որպես մեծ պրագմատիկ, ինչպե՞ս կարող էր չտեսնել այն, ինչ անխուսափելիորեն տեղի է ունենալու ընդամենը երկու քայլ հետո:

Ինչ խոսք, Տեր-Պետրոսյանը կարող է ասել, որ իրեն խաբել են, բայց ինչպես ինքն է նշել 2009-ին ունեցած մի ելույթում, եթե քաղաքականության մեջ որեւէ մեկը որեւէ մեկին խաբում է, դա խաբվողի եւ ոչ թե խաբողի բացթողումն է:

Հաջորդ սկզբունքային հարցը, որ պատասխանի կարիք է զգում՝ հետեւյալն է. իշխանության ապագայի մասին ի՞նչ էր մտածում Տեր-Պետրոսյանը հրաժարականի պահին: Նրա տրամաբանությամբ՝ ո՞վ պետք է լիներ հաջորդ իշխանությունը իր հրաժարականից հետո: Որ դա չէր կարող լինել ոչ Վանո Սիրադեղյանը, ոչ Բաբկեն Արարքցյանը, հասկանալի էր ի սկզբանե: Մի՞թե դա կարող էին լինել Վազգեն Սարգսյանը կամ Վազգեն Մանուկյանը: Նախորդ երկու տարիների՝ 1996-97-ի տրամաբանությունը հուշում է, որ Տեր-Պետրոսյանը հրաժարականից առաջ երաշխիքներ է ունեցել, որ դա չեն լինելու ոչ Վազգեն Սարգսյանը, ոչ Վազգեն Մանուկյանը: Եթե Մանուկյանին կամ Սարգսյանին իշխանություն փոխանցող լիներ, վերջին երկու տարիների մեծ խառնակչությունը չէր հարուցի: Տեր-Պետրոսյանի գործողությունների ողջ նպատակն ու տրամաբանությունը հենց դա էր՝ այնպես անել, որ իշխանությունը չհայտնվի ոչ Բաբկեն Արարքցյանի, ոչ Վանո Սիրադեղյանի, ոչ Վազգեն Սարգսյանի, ոչ Վազգեն Մանուկյանի ձեռքում: Իսկ հրաժարականի պահին նրան ամենահարմար տարբերակ էր թվում Ռոբերտ Քոչարյանը, որովհետեւ նույնիսկ իր ջախջախիչ պարտությունից հետո Տեր-Պետրոսյանը մտածում էր, թե Քոչարյանն իշխանությունը պահել չի կարող եւ միայն Քոչարյանի դեպքում ամեն ինչ կհանգեցնի նրան, որ ազգովի իրեն խնդրեն վերադառնալ: Իսկ եթե իշխանությունը հայտնվի հայաստանյան որեւէ ուժի ձեռքին, իր ակտիվ քաղաքական կենսագրության էջը կփակվի:

Ամեն ինչ ընթացավ նախանշված սցենարով: Վազգեն Սարգսյանը որեւէ կերպ պատրաստ չէր իշխանությունը ստանձնելուն, նա չուներ այնպիսի հենարան, որ կարողանար հակազդել ղարաբաղյան եռյակին:  

Որ Քոչարյանն է լինելու իշխանության ժառանգորդը, հասկանալի էր այն ժամանակ, երբ Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո հրաժարական տվեց նաեւ ԱԺ նախագահ Բաբկեն Արարքցյանը: Այդպիսով, նախագահի պաշտոնակատար դարձավ ոչ թե ԱԺ նախագահ Բ.Արարքցյանը, այլ վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը: Այսինքն՝ տերպետրոսյանական թիմը իր ձեռքով իշխանությունը փոխանցեց Ռ.Քոչարյանին:

Այստեղ է, ահա, որ սկզբունքային է դառնում Վանո Սիրադեղյանի՝ ԱԺ նախագահ չդառնալու պարտավորագրի դրվագը: Ռոբերտ Քոչարյանն էր Տեր-Պետրոսյանի համար այս իրավիճակում ընդունելի միակ տարբերակը՝ որպես ամենաանհեռանկար թեկնածու, եւ ահա Տեր-Պետրոսյանի կուսակցություն ՀՀՇ-ն նախագահական ընտրություններում աջակցություն է ցուցաբերում Ռ.Քոչարյանին, իսկ Տեր-Պետրոսյանը մասնակցում է Քոչարյանի երդմնակալության արարողությանը: Նախագահի պաշտոնը ստանձնելով՝ Ռոբերտ Քոչարյանը ոչ մի պրոբլեմ չի հարուցում անձամբ Տեր-Պետրոսյանի եւ նրա մերձավոր շրջապատի համար, ոչ մի կոնկրետ խնդիր:

Քոչարյան-Սարգսյան զույգի առանցքային թիրախը դառնում է ՆԳ նախկին նախարար Վանո Սիրադեղյանը: Ինչո՞ւ հենց Վանո Սիրադեղյանը: Շատ պարզ մի պատճառով. նա դե յուրե ՀՀՇ-ի, այսինքն՝ «խաղաղության կուսակցության» ղեկավարն է եւ մի մարդ, ով կարող է պրոբլեմներ ստեղծել քոչարյանական իշխանության համար եւ… առանց քաղաքական հենարանի թողնել Տեր-Պետրոսյանին: Նա վտանգավոր է ոչ միայն Ռոբերտ Քոչարյանի, այլեւ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի համար, ով կորցնելով ՀՀՇ-ն կարող է կորցնել քաղաքական ասպարեզ վերադառնալու բոլոր հնարավորությունները: Եւ Սիրադեղյանը փաստացի հեռացվում է ասպարեզից: Նրանից հետո ՀՀՇ-ն այդպես էլ երբեք չի ունենում այնպիսի առաջնորդ, որ մտածի ինքնուրույն քաղաքական գործունեություն ծավալելու մասին:

Այդպիսի տեսական շանս ուներ միայն Արարատ Զուրաբյանը, բայց նա կուրորեն հավատում էր Տեր-Պետրոսյանին եւ իրեն համարում Վանո Սիրադեղյանի տեղապահ: Իսկ երբ Սիրադեղյանի հարցերը փաստացի լուծված էին, Արարատ Զուրաբյանը Տեր-Պետրոսյանին պետք էր բոլորովին ուրիշ բանի համար, որպեսզի ուրիշ որեւէ մեկը, օրինակ՝ Բաբկեն Արարքցյանը, ՀՀՇ վարչության նախագահ չդառնա: Զուրաբյանը լուծեց իր խնդիրը, որեւէ մեկը այդպես էլ ՀՀՇ-ում իրական իշխանություն չունեցավ: Ու երբ Զուրաբյանը հասկացավ, որ իրեն ընդամենը տեխնիկական դեր է վերապահված եւ փորձեց սեփական ասելիքն ասել, նրան անմիջապես հեռացրեցին: ՀՀՇ միջանկյալ նախագահ դարձավ Արամ Մանուկյանը, ով Տեր-Պետրոսյանի հրամաններին ենթարկվում է անվերապահորեն, ապա եւ Տեր-Պետրոսյանն ինքը դարձավ կուսակցության նախագահ՝ նախկին ՀՀՇ-ն անվանելով գեղի կլուբ: Նա այդպես էլ չասաց, թե այդ կուսակցության վրա (ինչպես հետագայում պարզվեց) ունենալով անսահմանափակ իշխանություն՝ ինչո՞ւ չի փորձել նրան հանել գեղի կլուբի կարգավիճակից: Ընդհակառակը՝ նրանք, ովքեր փորձել են կուսակցությունը հանել գեղի կլուբի կարգավիճակից՝ այսպես, թե այնպես հեռացվել են ասպարեզից կամ հայտնվել լուսանցքում. Վանո Սիրադեղյան, Բաբկեն Արարքցյան եւ ի վերջո նաեւ՝ Արարատ Զուրաբյան: ՀՀՇ-ն գեղի կլուբ դարձնելը եղել է հենց Տեր-Պետրոսյանի քաղաքականությունը, որովհետեւ այդ կուսակցությունը չպիտի ունենար իրական քաղաքական լիդեր, որովհետեւ ինքն է Խաղաղության կուսակցության լիդերը եւ այդ դերին հավակնող ցանկացած ոք վտանգավոր է իր համար: Եթե ինքը ակտիվ քաղաքականությամբ չի զբաղվում, ուրեմն այդ կուսակցությունը պետք է լինի գեղի կլուբ: Այդ գործիքի նկատմամբ քաղաքական վերահսկողություն պետք է ունենա ինքը եւ միայն ինքը, ինչն արդեն այս պահին բացահայտ իրողություն է: Այսօրվա Հայ ազգային կոնգրես կուսակցությունում չկա որեւէ մեկը, որ կարող է առարկել Տեր-Պետրոսյանին: Առարկողները ավտոմատ ծախված են Սերժին՝ սրանից բխող բոլոր հետեւանքներով:

Բայց այսպիսով, մենք անցում կատարեցինք Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի գործունեության երկրորդ՝ ընդդիմադիր շրջանին: Սա, իրականում, այս հոդվածաշարի ամենակարեւոր նպատակն է, հասկանալ, թե ի՞նչ արեց Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը 2008 թվականի Մարտի 1-ից հետո: Միով բանիվ՝ վերջին ութ տարիների նրա գործունեությունը օգնում է հասկանալ, թե ինչ էր նա անում մինչեւ 1998 թվականը, 1996-98 թվականներին տեղի ունեցածն էլ օգնում է ավելի լրջորեն վերլուծել այն, ինչ տեղի ունեցավ 2008-ից հետո եւ տեղի է ունենում այսօր: Հրաժարականի ուղերձ, Քաղաքագիտական վերլուծություն, եռյակ-քառյակ, Ռոբերտ Քոչարյանին նշանակել վարչապետ, Գագիկ Ծառուկյանին բերել ընդդիմության հարթակ. սրանք բոլորը նույն մտածելակերպի, նույն նպատակադրման, նույն երեւույթի տարբեր դրսեւորումներ են: Այս է պատճառը, որ մեր վերլուծությունը չի կարող այստեղ ավարտվել, եւ ընդհակառակը՝ այս հոդվածի առաջին երեք մասերն ընդամենը նախաբան են հասկանալու համար այն, ինչ տեղի ունեցավ մինչեւ 2008 թվականի Մարտի 1-ը եւ դրանից հետո:

Ամփոփելով հոդվածի այս հատվածը՝ կարող ենք ասել միայն հետեւյալը. իր քաղաքական գործունեության ընթացքում Տեր-Պետրոսյանը եղել է ռացիոնալ, հավասարակշռված, պրագմատիկ եւ տաղանդավոր քաղաքական գործիչ: Բայց նրա բոլոր այս հատկությունները աղետալիորեն տակնուվրա են եղել այն ժամանակ, երբ քաղաքական պրոցեսները անխուսափելի են դարձրել իր դերի նվազումը կամ երբ հարցը վերաբերել է իր անձնական անվտանգությանը: Նրա բոլոր քաղաքական որոշումները տեղավորվել են այս ամպլիտուդում. ինքը պետք է լինի գլխավոր գործող անձը եւ իր անվտանգությունը պետք է երաշխավորված լինի: Այս շրջանակից դուրս նա կորցնում է իր բոլոր դրական հատկությունները եւ հարուցում խառնակչության մի աներեւակայելի շրջապտույտ, մինչեւ իրադարձությունները տեղավորվեն իրեն հարմար ուղեծրի մեջ: Հենց այս գործելակերպն է, որ Տեր-Պետրոսյանին դրել է խայտառակ պարտությունների մի պարբերական ուղեգծի մեջ, որ այլեւս երբեք նա չի կարողանալու հաղթահարել:

Ա. Սմբատյան

շարունակելի