Լեւոն Տեր-Պետրոսյան. մեծ խառնակչություն (մաս 5)

Մաս 1, Մաս 2, Մաս 3, Մաս 4

Արդյո՞ք Տեր-Պետրոսյանն իր վերադարձը պատկերացնում էր հենց այնպես, ինչպես տեղի ունեցավ: Իհարկե՝ ոչ: 2007 թվականի սեպտեմբերի 21-ին գործող իշխանությունը բավականաչափ ամուր էր, իրավիճակը վերահսկելի էր նրա կողմից, տնտեսությունը ցնցումներ չէր ապրում, Ղարաբաղի հարցում արտառոց ոչինչ չկար:

Սա նշանակում էր, որ դըգոլյան վերադարձ չէր ստացվելու: Բայց կային մի քանի այլ  հանգամանքներ: 2008-ին առաջանում էր նախագահական միջանցք, այսինքն՝ գործող նախագահ Ռ. Քոչարյանը թեկնածու չէր առաջադրվում, ինչը նշանակում էր, որ այսպես, թե այնպես, տեղի է ունենալու իշխանության փոփոխություն: Սա որոշակի հնարավորություն էր բացում առաջին նախագահի համար: Նա համակիրների մեծ բանակ ուներ պետական կառավարման համակարգում, եւ իշխանությունից Ռ.Քոչարյանի հեռացման պրոցեսում նրանք կարող էին կողմնորոշվել դեպի Տեր-Պետրոսյանը:

2007-ին նկատելի բաց կար նաեւ ընդդիմադիր դաշտում: Ընդդիմությունը չուներ ընդգծված լիդեր: Ընդհակառակը՝ 2007-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո այն կոտրված էր եւ հուսահատ: ԱԺ-ից դուրս էին մնացել վերջին ութ տարիների առանցքային ընդդիմադիր ուժերը՝ ՀԺԿ-ն եւ «Հանրապետություն» կուսակցությունը: Առաջին անգամ խորհրդարանում էր հայտնվել Րաֆֆի Հովհաննիսյանի «Ժառանգությունը», եւ Հովհաննիսյանը համարվում էր նախագահի պոտենցիալ թեկնածու: Ակնհայտ էր, սակայն, որ նա չի կարողանալու թեկնածու առաջադրվել՝ քաղաքացիության նվազագույն ցենզը չունենալու դե յուրե պատճառաբանությամբ: Այս պայմաններում ՀՀԿ-ի կոալիցիոն գործընկեր «Օրինաց երկիր» կուսակցությունը փորձում է իրենով անել ընդդիմադիր դաշտը, բայց այդ կուսակցության եւ նրա ղեկավար Արթուր Բաղդասարյանի նկատմամբ ընդդիմադիր դաշտում կար մեծ անվստահություն: Մյուս կողմից՝ Արթուր Բաղդասարյանը, որպես քաղաքական գործիչ, բեղմնավորվել է ՀՀՇ-ի միջանցքներում եւ Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիներին աղմկահարույց գիրք է հեղինակել Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի մասին՝ նրան ձոնելով անզուսպ դիֆերամբներ: Այս պայմաններում՝ Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական փորձն ու հոտառությունը նրան թույլ տվեցին նկատել միասնական ընդդիմության լիդեր դառնալու տեսական հնարավորությունը: Սա, իհարկե, այն չէ, ինչի մասին ինքը մտածել է 1998 թվականին, բայց մյուս կողմից՝ առաջին նախագահը հասկանում է՝ 2008-ը, թերեւս, իր վերջին հնարավորությունն է: Հաջորդ՝ 2013 թվականի ընտրություններում մեծ հավանականությամբ երկրորդ անգամ կառաջադրվի գործող նախագահը, այսինքն՝ նա, ով հաղթել է 2008-ին, իսկ 2018 թվականի նախագահական ընտրություններում ինքը կլինի արդեն 72 տարեկան եւ չի ունենա այն էներգիան եւ մղումը, որ ունի հիմա: Այս հանգամանքներում է, որ Տեր-Պետրոսյանը կայացնում է ակտիվ քաղաքական գործունեության վերադառնալու որոշումը, միով բանիվ՝ վճռելով, որ եթե հանգամանքները իր շուրջ դըգոլյան մթնոլորտ չեն ստեղծում, այդպիսի մթնոլորտ կստեղծի հենց ինքը եւ սրա համար ունի կոնկրետ ծրագիր:

Սեպտեմբերի 21-ի ելույթում Տեր-Պետրոսյանը չի հայտարարում, որ պատրաստվում է նախագահի թեկնածու առաջադրվել: Փոխարենը՝ գործող իշխանությանը գնահատում է որպես հանցագործ, մաֆիոզ, որ երկիրը գլորում է դեպի երրորդ աշխարհի երկրների շարքը: Եւ այս իրավիճակի լուծումը գործող իշխանության կազմաքանդումն է՝ առաջիկա նախագահական ընտրություններում ընդդիմության միասնական թեկնածու առաջադրելու միջոցով: Տեր-Պետրոսյանն ասում է, որ պատրաստ է աջակցել այդպիսի թեկնածուի, եւ ակնարկում, որ ինքն էլ է պատրաստ լինել այդ թեկնածուն. «Միայն մի բանում մի կասկածեք, որ եթե տեսնեմ՝ որեւէ օգտակար դերակատարություն կարող եմ ունենալ այս ժողովրդին եւ մեր երկիրը, մեր պետությունը այս վիճակից դուրս բերելու գործում, ես որեւէ ջանք չեմ խնայի»,- ասում է նա: 

Համեմատության համար՝ 1958 թվականին, իր վերադարձի հայտնի ճառում Շառլ դը Գոլը մոտավորապես նույն շեշտադրումն է անում՝ հայտարարելով. «Այսօր, երբ երկրին սպասվում են փորձություններ, Ֆրանսիան թող իմանա, որ ես պատրաստ եմ իմ վրա վերցնել ողջ պատասխանատվությունը»:

Սեպտեմբերի 21-ի ելույթից հետո, ահա, Տեր-Պետրոսյանը արտառոց քայլերի մի շքահանդես է կազմակերպում, որն ամբողջությամբ տակնուվրա է անում քաղաքական դաշտը: Նա, նախ, այցելում է ՀՅԴ գրասենյակ, որտեղ հանդիպում է ունենում կուսակցության Բյուրոյի ներկայացուցիչ Հրանտ Մարգարյանի եւ Հայաստանի ԳՄ ներկայացուցիչ Արմեն Ռուստամյանի հետ: ՀՅԴ-ի գործունեությունը, հիշեցնեմ, Տեր-Պետրոսյանի իշխանության տարիներին, ավելի ճիշտ՝ 1994 թվականին, կասեցվել էր, իսկ Մարգարյանն ու Ռուստամյանը բանտում են գտնվել՝ ընդհուպ մինչեւ առաջին նախագահի հրաժարականը:

ՀՅԴ գրասենյակ այցելելուց հետո Տեր-Պետրոսյանը ոչ պաշտոնական պայմաններում հանդիպում է ունենում Ղարաբաղ կոմիտեի անդամ, ԱԺՄ նախագահ, 1996-ի նախագահական ընտրություններում իր հիմնական մրցակից Վազգեն Մանուկյանի հետ, որի հետ որեւէ շփում չի ունեցել մոտ 15 տարի: Սրանից հետո այցելում է Ղարաբաղ եւ հանդիպում ունենում ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանի հետ:

Կարճ ասած, Տեր-Պետրոսյանի քայլերը բխում են ազգային առաջնորդի գործողությունների տրամաբանությունից: Նա չի վերադարձել ուղղակի որպես քաղաքական գործիչ, նա վերադարձել է որպես ազգային առաջնորդ: Ղարաբաղյան պատերազմին մասնակցած տասնյակ ջոկատների հրամանատարներ, հարյուրավոր ազատամարտիկներ հայտարարություններ են ստորագրում՝ Տեր-Պետրոսյանին կոչ անելով առաջադրվել նախագահի թեկնածու: Կարճ ասած, համարյա դըգոլյան մթնոլորտ: Համարյա, որովհետեւ իշխանական թեւը խիստ բացասաբար է արձագանքում Տեր-Պետրոսյանի վերադարձին: Բայց նրա ելույթին, անսովոր քաղաքական քայլերին հետեւած լայնածավալ, փոթորկվող արձագանքները համոզում են նրան. այո՛, կա շանս իր անձի շուրջ դըգոլյան մթնոլորտ ստեղծելու, կա հնարավորություն իր կողմը քաշելու նաեւ բյուրոկրատական միջին օղակին, իշխանական բուրգի բազմաթիվ ներկայացուցիչների: 

Տասնամյա բացակայությունից հետո Տեր-Պետրոսյանի ձեռնարկած քայլերը իսկապես թարմ էին, գրավիչ ու մտածված: Դրանք իսկապես փոխեցին քաղաքական դաշտում առկա մթնոլորտը: Բայց սեպտեմբերի 21-ի ելույթից հետո անցնում է շուրջ մեկ ամիս, ու ժամանակակից տերմինով ասած՝ իշխանական բուրգի փլուզման նախանշաններ չեն երեւում: Գուցե դա նրանից է, որ Տեր-Պետրոսյանը հստակ չի՞ հայտարարել նախագահական ընտրություններին իր մասնակցության, այսինքն՝ իշխանությունը վերցնելու իր մտադրության մասին: 2007-ի հոկտեմբերի 26-ի հանրահավաքում Տեր-Պետրոսյանն իրեն հայտարարեց ՀՀ նախագահի թեկնածու: Այս հայտարարությունն է՛լ ավելի ակտիվացրեց քաղաքական կյանքը, Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն էլ հայտնվեց քաղաքական կյանքի օրակարգը ձեւակերպողի դերում:  Առաջին փուլի խնդիրը լուծված էր փայլուն, անսովոր, անկանխատեսելի քայլերով: Բայց ցանկացած ոգեւորություն շատ արագ սառում է, եւ գալիս է նախնական արդյունքներն ամփոփելու ժամանակը:

Նախագահական ընտրությունների պաշտոնական մեկնարկի պահին Տեր-Պետրոսյանը գույքագրում է, թե ինչ ունի: Կան լավ եւ վատ նորություններ: Լավ նորությունն այն է, որ իր շուրջ հնարավոր է եղել համախմբել բավական մեծ թվով ընդդիմադիր ուժերի, եւ նա, ըստ էության, դարձել է վերջին տասը տարիների ընդդիմության ժառանգորդ. Կարեն Դեմիրճյանի հիմնադրած ՀԺԿ-ն եւ Վազգեն Սարգսյանի եղբոր՝ Արամ Սարգսյանի հիմնադրած «Հանրապետություն» կուսակցությունը եւ մեկուկես տասնյակ ընդդիմադիր կուսակցություններ պաշտպանում են իր թեկնածությունը: Այդ թիմին հետագայում կմիանա նաեւ «Ժառանգությունը»: Նրա թեկնածության շուրջ ձեւավորվել է նաեւ բավական լայն հանրային ճակատ, որը ներառում է քաղաքացիական ակտիվիստների, հասարակական կազմակերպությունների, ազատամարտիկների: Հանրության շրջանում մեծ հետաքրքրություն է ձեւավորվել Տեր-Պետրոսյանի եւ նրա գործունեության շուրջ:

Վատ նորություններ նույնպես կան. օլիգարխիան եւ միջին բյուրոկրատիան չեն շտապում անցում կատարել դեպի Տեր-Պետրոսյանը: Քոչարյան-Սարգսյան զույգին հաջողվում է գրեթե լիակատար վերահսկողության տակ պահել պետական ապարատն ու իշխանական բուրգը: Նախագահի թեկնածու են առաջադրվել նաեւ ՕԵԿ նախագահ Արթուր Բաղդասարյանը, ԱԺՄ նախագահ Վազգեն Մանուկյանը, «Ազգային միաբանություն» կուսակցության նախագահ Արտաշես Գեղամյանը, ովքեր նույնպես հավակնում են ընդդիմադիր կամ բողոքական էլեկտորատի ձայներին: Տեր-Պետրոսյանի դեմ լայնածավալ հակաքարոզչություն է սկսվել, նրա կողմնակիցներին ենթարկում են ճնշումների եւ հետապնդումների: Մթնոլորտը հանրապետությունում շիկանում է:

Ամենավատ նորությունն այն է, սակայն, որ Տեր-Պետրոսյանին չի հաջողվել ձեւավորել հստակ աշխատող քաղաքական ստրուկտուրա: Նրա շուրջ խմբվել են բազմաթիվ մարդիկ, որոնց մեծ մասը պատկերացում չունի իր կոնկրետ անելիքի մասին: Բազմաթիվ մարզերում չի հաջողվել ձեւավորել նորմալ աշխատող նախընտրական շտաբներ: Բազմաթիվ շտաբների պատասխանատվությունը դրված է մարդկանց վրա, ովքեր տասը տարի պարապ սպասել են Տեր-Պետրոսյանի վերադարձին եւ նրան վերաբերվում են ոչ թե որպես նախագահի թեկնածուի, այլ որպես մեսիայի, ով կարող է քայլել ջրի վրայով, ով կարող է հրաշքներ գործել եւ ով օժտված է գերբնական հատկություններով: «Եթե Տեր-Պետրոսյանը տասը տարի անց վերադարձել է քաղաքականություն, ուրեմն մի բան գիտի»: Սա մի ընկալում էր, որ նախնական շրջանում հսկայական էներգիա տվեց Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական գործընթացին, բայց հետագայում արգելակի դեր կատարեց նրա նախընտրական պայքարի համար: Ընդ որում՝ սա միայն տեխնիկական, կազմակերպչական խնդիր չէր, այլեւ ինչ-որ իմաստով գաղափարախոսական, աշխարհայացքային եւ կապված էր այն ընկալման հետ, թե ո՞վ է, ի վերջո, Տեր-Պետրոսյանը, կամ ինչ իմիջով պետք է հանդես գա: Նա նախագահի թեկնածո՞ւ է, քաղաքական գործիչ, ով թեկուզ բարձր ինտելեկտ ունի, երկրի առաջին նախագահն է, հռչակավոր, ականավոր քաղաքական գործիչ, բայց բավական բարդ խնդիր է դրել իր առաջ, որի լուծումը պահանջում է անմնացորդ նվիրում, քաղաքական թիմի եւ քաղաքական ստրուկտուրայի գերլարված աշխատա՞նք, թե՞ գերբնական մի կերպար, ով գիտի ամեն ինչ, որի վերահսկողության տակ է գտնվում ամեն ինչ եւ քաղաքական գործընթացը նրա համար ընդամենը անհրաժեշտ ձեւականություն է՝ իր գերբնական հատկությունները թաքցնելու համար:

Գուցե մի քիչ չափազանցրած, բայց ընդհանուր առմամբ, այս դիլեմայի առաջ էր Տեր-Պետրոսյանի մեծ քաղաքական թիմը, եւ այս ընտրությունից էր կախված լինելու իրադարձությունների հետագա զարգացման ընթացքը: Տեր-Պետրոսյանն ինքն էլ այս ընտրանքի առաջ էր, նա հասկանում է այս ընտրանքի ճակատագրական նշանակությունը: Ինչպիսի՞ն պետք է լինի իր ղեկավարած պրոցեսի հետագա կոնտեքստը. իրապես Համաժողովրդական շարժո՞ւմ, որտեղ յուրաքանչյուր ոք պետք է հստակ գիտակցի եւ իմանա իր անելիքն ու պատասխանատվության չափը եւ ընկալի իր դերակատարման վճռական նշանակությունը, թե՞ միֆականացված առաջնորդի երկրպագություն, որտեղ մասնակիցները տեղի ունեցողին վերաբերվում են որպես թաքնված տեսախցիկի առաջ բեմադրված սերիալի՝ կանխորոշված հեփիենդով, որտեղ վերջում տղան՝ տվյալ դեպքում իմաստուն առաջնորդը, բոլորի համար անսպասելի դուրս է գալիս սպիտակաթույր զգեստներով՝ չեմպիոնի գավաթը ձեռքին բռնած:

Հենց այստեղ է առաջին անգամ զգացվում, որ Տեր-Պետրոսյանը չէր մտածել այս մասին: Նա այնքան էր տարված դըգոլյան սցենարով, որ այդպես էլ դրանից հրաժարվելու ուժ եւ հնարավորություն չի ունենում մինչեւ վերջ: Նա չի հավատում պլեբսին, լուրջ չի վերաբերվում պլեբսին: Նա հավատում է. պլեբսին պետք է մատուցել միֆը, իսկ իրական քաղաքականությունը, ռեալպոլիտիկը պետք է վարել էլիտայի հետ բանակցությունների, խոսակցության ժանրում: Եւ ահա, Տեր-Պետրոսյանը հրապարակային ելույթներում սկսում է ավելի ու ավելի շատ դիմել քաղաքական, տնտեսական պետական էլիտայի ներկայացուցիչների: Արթուր Բաղդասարյան, Գագիկ Ծառուկյան, Ռուբեն Հայրապետյան, օլիգարխներ: Այս կոչերը մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում, բայց իրողությունները չեն փոխում: Դըգոլյան սցենար չի ստացվում ու չի ստացվում: Իսկ Տեր-Պետրոսյանը չունի պլան B: Բայց եւ չի կարող նահանջել, արդեն ուշ է դրա համար: Քաղաքական պրոցեսի հոսանքը սկսում է կլանել նրան եւ քշել անհայտ ուղղությամբ: Եւ այս անհասկանալի, չկառավարվող իրավիճակում նա կայացնում է մի որոշում, որը սողացող վարակի նման սկսում է քայքայել նրա անձի շուրջ ստեղծած միֆը: Նա Հայաստանից հեռացնում է որդուն՝ ուղարկելով նրան ապահով Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ:

Ա. Սմբատյան

շարունակելի