Ֆիկտիվ ցուցանիշներ. վերաարտահանում արտահանման փոխարեն

ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության հրապարակած պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ անցած տարի Հայաստանից արտահանման ծավալները նախորդ տարվա համեմատ աճել են 20 տոկոսով:

Թվային արտահայտությամբ, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, դա կազմել է մեկ միլիարդ 783 միլիոն դոլար: Սա 297 միլիոն դոլարով ավելին է, քան 2015 թվականի ցուցանիշը: «Հայաստանը հանդիսանալով փոքր ներքին շուկայով երկիր եւ ունենալով մասշտաբի էֆեկտի բացակայություն, պետք է զարգացման մոդելը կառուցի արտահանմամբ պայմանավորված տնտեսական աճի վրա»,- այսպիսի ուղենիշ է ուրվագծել Կարեն Կարապետյանի կառավարությունը արտահանման ոլորտում, եւ դա արձանագրված է կառավարության 100 օրվա գործունեության մասին զեկույցում:

Մի քանի ամիս առաջ մենք արդեն հասել էինք այդ նպատակին: «Կարելի է փաստել, որ չնայած ներքին սպառման կրճատմանը, Հայաստանի Հանրապետության վերջին մեկուկես տարվա տնտեսական աճն ապահովվել է արտաքին առեւտրի շնորհիվ: Սա նշանակում է, որ ներքին սպառմամբ պայմանավորված՝ տնտեսական աճից անցնում ենք որակապես նոր՝ արտադրությամբ եւ արտահանմամբ ուղղորդվող տնտեսական աճի»,- նախկին վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանի խոսքերն են, որ նա արտասանել է անցած  սեպտեմբերի 8-ին` իր հրաժարականի օրը:

Այլ կերպ ասած, Կարեն Կարապետյանի կառավարությունը չի հավատում Հովիկ Աբրահամյանի այն պնդմանը, թե մենք արդեն անցում ենք կատարել «արտահանմամբ պայմանավորված տնտեսական աճին», եւ դեռ նոր պետք է հասնենք այդ նպատակին: Եթե նայենք մեր արտահանման կառուցվածքին, կհամոզվենք, որ մենք ոչ միայն չենք հասել, այլեւ նույնիսկ չենք էլ գնում այդ ուղղությամբ: Ինչպես նշեցինք, 2016-ին արձանագրվել է արտահանման ուղիղ 20 տոկոս աճ 2015 թվականի համեմատ: Ինչի՞ հաշվին է դա տեղի ունեցել: Նախ պատճառը այսպես կոչված «ցածր բազան է»: Խնդիրն այն է, որ 2015 թվականին, որի հետ համեմատած ունենք 20 տոկոս աճ, արտահանման ցուցանիշները այնքան էլ լավը չեն եղել` 2014 թվականի համեմատ դրանք էականորեն նվազել էին: Եվ ունենալով ավելի ցածր ցուցանիշ 2015 թվականին, 2016-ի աճը ավելի տպավորիչ է ստացվել: Համեմատության համար նշենք, որ եթե որպես բազա ընդունենք 2014 թվականի համեմատաբար ավելի լավ ցուցանիշները, ապա կստացվի, որ 2014-ի համեմատ արտահանումը 2016-ին աճել է 15.2 տոկոսով:

Այդուհանդերձ, սա նույնպես աճ է եւ պետք է ուրախացնի: Սակայն արտահանվող ապրանքների կազմը ուրախանալու շատ առիթներ չի թողնում: Եվ ահա թե ինչու: 2016-ին, ինչպես նշեցինք, 297 միլիոն դոլարով ավելի ապրանքներ են արտահանվել Հայաստանից: Այդ ավելացման հիմնական մասը մեկ ապրանքատեսակ է` պաշտոնական վիճակագրության ձեւակերպմամբ՝ «թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ եւ դրանցից իրեր»: Այսինքն, ոսկյա զարդերն ու ադամանդները: Այս ապրանքախմբի հաշվին արտահանումը ավելացել է մոտ 160 միլիոն դոլարով: Ինքնին ոսկերչական ապրանքների եւ ադամանդների մշակման ոլորտը մեծ` չափազանց մեծ վերապահումներով կարելի է համարել տնտեսական զարգացմանը նպաստող: Դա, անշուշտ, ստեղծում է աշխատատեղեր, լուծում մարդկանց մի փոքր խմբի սոցիալական խնդիրները, բայց ասել, որ դրա շնորհիվ կարող է զարգանալ տնտեսությունը, թերեւս չարժի:

Բայց տվյալ դեպքում շատ ավելի ուշագրավ իրավիճակ է: Օրերս լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ տնտեսագետ Թաթուլ Մանասերյանը բաց տեքստով հայտարարեց, որ Հայաստանից ոսկերչական իրերի արտահանումն իրականում վերաարտահանում է. «Թուրքիայից ներկրում են ոսկերչական իրեր, արտահանում են Ռուսաստան այն պայմաններում, երբ Ռուսաստանը պատժամիջոցներ էր կիրառում Թուրքիայի նկատմամբ: Սա արդեն ոչ թե տնտեսական, այլ քաղաքական լուրջ խնդիր է եւ սկանդալ է առաջացրել: Եվ սա կոչվում է ռեէքսպորտ, այսինքն՝ սրա հաշվին արհեստականորեն մեր արտահանումը դեպի Ռուսաստան աճում է»,- ասել էր Մանասերյանը: Այսինքն, տվյալ դեպքում ոսկերչությունը նույնիսկ չի լուծել այն փոքր` սոցիալական խնդիրները, այլ ընդամենը վերաարտահանում է իրականացվել:

Հաջորդ ոլորտը, որտեղ արձանագրվել է արտահանման աճ, «պատրաստի սննդի արտադրանքն է»: Այս հոդվածով արտահանման աճը 2016-ին նախորդ տարվա համեմատ կազմել է շուրջ 100 միլիոն դոլար: Այս ձեւակերպման տակ մտնում է նաեւ կոնյակը, որի արտահանման ծավալները իրոք աճել են: Աճել են, որովհետեւ նախորդ տարի գահավիժում էր արձանագրվել: Իսկ արտահանման ֆիզիկական ծավալի աճը դեռ չի նշանակում, թե այդ կոնյակը իրացվել է եւ արտադրողները ստացել են իրենց գումարները: Ինչպես բազմիցս նշվել է մամուլում, արտահանված կոնյակի մի զգալի մասը պարզապես հատել է ՀՀ սահմանը եւ պահեստավորվել Ռուսաստանի պահեստներում ու դեռ չի իրացվել:

30 միլիոն դոլարով էլ «աճել է» բուսական ծագմամբ արտադրանքի արտահանումը: Սա հենց այն «արտադրանքն է». որի մեջ մտնում է տխրահռչակ 30 հազար տոննա լոլիկը: Թուրքիայի նկատմամբ Ռուսաստանի մտցրած պատժամիջոցներից անմիջապես հետո Հայաստանից Ռուսաստան արտահանվող լոլիկի ծավալները միանգամից աճեցին ավելի քան 40 անգամ: Ամենապարզ հաշվարկները ցույց են տալիս, որ արտահանման համար այդքան լոլիկ աճեցնելու համար մեր ժամանակակից ջերմոցների մակերեսը պետք է մի քանի օրվա ընթացքում ընդլայնված լիներ 1.5 անգամ: 

Այս ամենին գումարենք նաեւ 2016 թվականի ընթացքում արձանագրված մանածագործական իրերի արտահանման մոտ 30 միլիոն դոլարի աճը: Սա էլ, մեղմ ասած, կասկածելի աճ է, քանի որ ժամանակային առումով համընկնում է Ռուսաստանի կողմից թուրքական ապրանքների, այդ թվում նաեւ թեթեւ արդյունաբերության որոշ արտադրատեսակների ներմուծման արգելքների հետ:  

Այսպիսով, թվաբանական պարզ գործողություններ կատարելով՝ կարող ենք համոզվել, որ Հայաստանից արտահանման մոտ 20 տոկոս աճը եթե ոչ ամբողջությամբ, ապա մեծ մասամբ ֆիկցիա է: Արտահանմամբ պայմանավորված՝ տնտեսական աճը կրկնակի ֆիկցիա է, քանի որ տնտեսական աճ ուղղակի չկա: