Աշխատուժ ենք արտահանել. ինչ է «շահում» Հայաստանը ԵՏՄ-ի 170 միլիոնանոց շուկայում

Չորս տարի առաջ սեպտեմբերի 3-ին աշխատանքային այցով ՌԴ մեկնած Սերժ Սարգսյանը Պուտինի հետ փակ հանդիպումից հետո անակնկալ հայտարարեց, որ Հայաստանը ցանկանում է անդամակցել եվրասիական տնտեսական միությանը: Այն ժամանակ դա կոչվում էր Մաքսային միություն կամ միասնական տնտեսական տարածք:

Ասել, որ դա անակնկալ էր, կնշանակի ոչինչ չասել: Մինչ այդ Հայաստանը տարիներ շարունակ բանակցում է Եվրամիության հետ եւ ձգտում էր ստորագրել խորը եւ համապարփակ ազատ առեւտրի համաձայնագիր ԵՄ-ի հետ: Ու բոլորովին պետք չէ լինել տնտեսագետ կամ միջազգային իրավունքի մասնագետ՝ հասկանալու համար, որ ԵՏՄ-ին անդամակցելը խորապես հակասում է ԵՄ-ի հետ ազատ առեւտրի համաձայնագրի բովանդակությանն ու գաղափարախոսությանը:

Սակայն մեր պաշտոնյաները դուրս էին գալիս իրենց կաշվից, ապացուցելու համար, թե չի հակասում ու համոզված հայտարարում էին, թե եվրոպացիները կստորագրեն այդ համաձայնագիրը: Չստորագրեցին՝ բնականաբար: Ու մեր պաշտոնյաները սկսեցին շուտասելուկի պես հայտարարել, թե ԵՏՄ-ին անդամակցելով, Հայաստանի առաջ բացվում է այդ կառույցի մեջ մտնող երկրների 170 միլիոնանոց շուկան:

Հիմա բերենք մի քանի ցուցանիշներ՝ հասկանալու համար, թե ինչ տվեց մեզ այդ «170 միլիոնանոց» շուկան:

2013 թվականին, երբ հայտարարվեց, որ ՀՀ-ն անդամակցում է ԵՏՄ-ին, մեր համախառն ներքին արդյունքը կազմեց 11.2 միլիարդ դոլար: 2016 թվականին, երբ Հայաստանը արդեն երեք տարի այդ «170 միլիոնանոց» շուկայի լիարժեք մասն էր, մեր ՀՆԱ-ն կազմեց 10.3 միլիարդ դոլար: Նվազումը՝ ավելի քան 8 տոկոս: Սա մեր երկրի տնտեսական անկումն է: 

Իհարկե, մեր պաշտոնական վիճակագրությունը այլ կերպ էր հաշվում եւ ստանում էր տնտեսական աճեր, բայց նույնիսկ դրա արդյունքում անդամակցության առաջին տարում՝ 2014 թվականին  տնտեսական աճը ստացվեց 3.6 տոկոս, 2015-ին՝ 3.2 տոկոս, 2016-ին՝ 0.2 տոկոս: 

Բայց եթե սա կարելի է մեծ վերապահումներով բացատրել ՌԴ-ի տնտեսական վիճակով, որը ցնցվեց այդ երկրի դեմ Արեւմուտքի կիրառած պատժամիջոցներից, ապա կան պաշտոնական այլ տվյալներ, որոնք դուրս են այդ շրջանակներից: Օրինակ, օտարերկրյա ներդրումները: ԵՏՄ-ին անդամակցելու առաջին տարում օտարերկրյա ներդրումների զուտ հոսքը կազմեց 167.4 միլիարդ դրամ, երկրորդ տարում՝ 118.4 միլիարդ դրամ, երրորդ տարում՝ 81 միլիարդ դրամ: Այս տարվա առաջին կիսամյակում զուտ հոսքը ունի արդեն բացասական մեծություն: Իհարկե, պաշտոնյաները կասեն, թե օտարերկրյա ներդրումների համառ ու հետեւողական նվազումը կապ չունի ԵՏՄ անդամակցության հետ: Բայց թերեւս կհրաժարվեն բացատրել, թե ինչով է դա պայմանավորված:

2013 թվականին, երբ Հայաստանը դեռ ԵՏՄ անդամ չէր, Հայաստանում զբաղվածների թվաքանակը, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, կազմում էր 1 միլիոն 164 հազար մարդ: Անդամակցության առաջին իսկ տարում զբաղվածների թվաքանակը նվազեց ավելի քան 30 հազարով ու կազմեց 1 միլիոն 133 հազար մարդ: 2015 այդ ցուցանիշը նվազեց եւս 60 հազարով եւ դարձավ 1 միլիոն 72 հազար մարդ: Անցած տարի, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, զբաղվածների թիվը Հայաստանում ընդամենը 1 միլիոն 6 հազար էր:

Այս դեպքում եւս կարող են հնչել պատճառաբանություններ, թե սա կապ չունի ԵՏՄ-ին անդամակցելու հետ: Այդ դեպքում նման պատճառաբանությունների հեղինակները պետք է բացատրեն, թե երեք տարվա ընթացքում ուր կորան 160 հազար զբաղվածները: Արդյո՞ք նրանց հիմնական մասին պետք չէ փնտրել «170 միլիոնանոց» շուկայում: ԵՏՄ-ի գաղափարախոսությամբ սահմանված աշխատուժի ազատ տեղաշարժը հանգեցրեց նրան, որ նախկինում արտագնա աշխատանքի մեկնող մեր հայրենակիցները մշտապես մնացին ՌԴ-ում: Փաստորեն մեր աշխատուժը այն հիմնական «ապրանքն» էր, որը մենք հաջողությամբ արտահանեցինք «170 միլիոնանոց» շուկա:

Աշխատուժի ազատ տեղաշարժի, կամ այլ կերպ ասած՝ ազատ շուկայի սկզբունքները, սակայն, այդպես էլ չեն տարածվում, օրինակ, էներգակիրների վրա: Էներգակիրների միասնական շուկային ԵՏՄ առաջնորդները մտադիր են անցնել միայն 2025 թվականին: Ու արդյունքում ստացվում է մի աբսուրդ պատկեր, որը ոչ մի կերպ չի կարող տեղավորվել տնտեսագիտական տարրական տրամաբանության մեջ: Պատկերը հետեւյալն է՝ հայ եւ ռուս արտադրողները գտնվում են միեւնույն տնտեսական տարածքում՝ ԵՏՄ-ում: Բայց հայ արտադրողը իր արտադրանքի վրա ծախսվող գազը եւ նավթամթերքը գնում է մոտ երկու անգամ ավելի թանկ գնով, եւ դա ներառվում է նրա արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ: Ու ստացվում է, որ միեւնույն ապրանքը մեզ մոտ արտադրելիս ունենում է շատ ավելի բարձր ինքնարժեք, քան Ռուսաստանում արտադրածը:  Բայց այդ արտադրողները իրար հետ մրցում են միեւնույն տնտեսական տարածքում: Սա նույնիսկ աբսուրդ չէ, սա տարրական իդիոտիզմ է:

Կարելի է անվերջ քննարկել ԵՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության օգուտները ու վնասները: Բայց փաստ է, որ այդ կառույցին անդամագրվելով՝ Հայաստանը գուցե եւ ձեռք բերեց «170 միլիոնանոց» շուկա, բայց քայլ առ քայլ կորցնում է 7 միլիարդանոց շուկան: Ակնհայտ է նաեւ, որ իրեն զուտ տնտեսական կազմավորում հայտարարած ԵՏՄ-ին Հայաստանը անդամակցեց զուտ քաղաքական դրդապատճառներով: Հենց այստեղից էլ գալիս է ողջ աբսուրդը: