13 տարի առաջ. միայն մեկը՝ բարեփոխումներից

Տպագրվել է «Հայկական Ժամանակ» օրաթերթի 2006 թվականի նոյեմբերի 22-ի համարում

Այսօր լրանում է Հայաստանում ազգային արժույթի` Դրամի ներդրման 13-րդ տարին: Այս իրադարձությունը հիմնականում դիտարկվում է տեխնիկական տեսանկյունից`  ինչպիսի փոխարժեքով այն ներդրվեց, ներդրումն ուշ իրականացվեց եւ այլն, եւ այսպես շարունակ: Սակայն դրամի ներդրումը, որպես իրադարձություն, շատ ավելի կարեւոր է քաղաքական տեսանկյունից: Ընդհանրապես, դրամի ներդրումը ընդամենը մեկն էր Հայաստանում իրականացված այն ցավոտ, սակայն անհրաժեշտ բարեփոխումներից, առանց որոնց այսօր մեր երկիրը, պարզ ասած, գոյություն չէր ունենա որպես պետություն: Ու տարիներ անց նայելով այն բարեփոխումներին` միայն զարմանալ կարելի է, թե ինչպես դրանք հաջողվեց իրականացնել զուգահեռաբար ծանր ու արյունալի պատերազմ մղելով ու ապրելով գրեթե լիակատար շրջափակման մեջ: Բայց հաջողվեց: Ինչպե՞ս:

Հարցի պատասխանը, իրականում, շատ պարզ է: Հայաստանում այն ժամանակ կար լեգիտիմ` ժողովրդի վստահությունը վայելող իշխանություն, որը իրեն հաշվետու էր զգում իր ընտրողների` ՀՀ քաղաքացիների առաջ: Երեկ այս պնդումը կրկին հաստատեցին Հայաստանում դրամի ներդրումը իրականացրած եւ այդ աշխատանքը գրեթե ամբողջությամբ իրենց վրա վերցրած անձինք` ՀՀ այն ժամանակվա Կենտրոնական բանկի նախագահ Իսահակ Իսահակյանը, այն ժամանակվա ՀՀ Գերագույն խորհրդի ֆինանսավարկային հանձնաժողովի նախագահ Տիգրան Սարգսյանը եւ այն ժամանակվա ֆինանսների նախարար Լեւոն Բարխուդարյանը: Վերջիններս «Ուրբաթ» ակումբում հանդիպել էին լրագրողների հետ եւ պատմում էին թե, պատկերավոր ասած, ինչպես եղավ, որ այդպես եղավ: Մի քանի դետալ նրանց պատմածներից:

«Մեզ հատկացրեցին կառավարության ընդունելությունների տունը»,- պատմում է Տիգրան Սարգսյանը: Այդ ժամանակ էներգետիկ ճգնաժամը, ինչպես ասում են, մոլեգնում էր ամբողջ ուժով: Կառավարության ընդունելությունների տանը եւս ցուրտ է եղել եւ հնարավոր չի եղել նորմալ աշխատել: Եւ ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը աշխատանքային խմբին նախագահական նստավայր տեղափոխելու հանձնարարություն է տվել: Այստեղ էլ ցուրտ է եղել, եւ մեքենագրուհին մատների սառածության պատճառով չի կարողացել արագ տպագրել բազմաթիվ այն նորմատիվ ակտերը, որոնք անհրաժեշտ էին դրամը ներդնելու համար:

«Այդ ժամանակ մեզ Վանո Սիրադեղյանը օգնեց եւ երկու հատ «Ֆուջիկա» ուղարկեց մեզ: Ես իմ կյանքում առաջին անգամ  տեսա այդ «Ֆուջիկաները»»,-շարունակում է պատմությունը ԿԲ ներկայիս նախագահ Տիգրան Սարգսյանը: Իսկ հետո, երբ արդեն աշխատանքները ավարտվել էին, եւ սկսվելու էր դրամի ներդրումը, ամբողջ հանրապետությունում արդեն ձյուն էր եկել, եւ դժվար էր պատկերացնել, թե ինչպես էին մեր նոր արժույթի խմբաքանակները միաժամանակ տարածվելու ամբողջ հանրապետությունով մեկ: 

«Ազգային դրամը շրջանառության մեջ դնելու օրերին ամենամեծ աջակցությունը մենք ստացանք Լեւոն Տեր-Պետրոսյանից եւ Վանո Սիրադեղյանից»,- պատմում է Տիգրան Սարգսյանը: Ուրեմն ի՞նչն է այս պատմության մեջ ամենաէականը, առանց որի վերը նշվածը ընդամենը տեխնիկական մանրամասներ է թվում: Իսկ ամենաէականն այն է, որ այդ ժամանակ Տիգրան Սարգսյանը ընդդիմություն էր, այսօրվա տերմիններով ասած` արմատական ընդդիմություն: Նա, բավական չէ, որ եղել է ԳԽ հանձնաժողովի նախագահ, բավական չէ, որ ընդգրկվել է դրամի ներդրման աշխատանքային խմբում, դեռ մի բան էլ, ըստ էության, ղեկավարել է այն եւ այդ ընթացքում ստացել է ՀՀ նախագահի եւ ՆԳ նախարարի մեծ աջակցությունը:

Ընդ որում, դա սովորական աջակցություն չի եղել, ինչպիսին կարող էին ցույց տալ այն ժամանակվա իշխանությունները նման բարեփոխում իրականացնող որեւէ աշխատանքային խմբի: Շատ են եղել պահերը, երբ իշխանության մի թեւը առաջարկել է մի բան, մյուս թեւը` մեկ այլ: Բայց այդ իրավիճակում Լ. Տեր-Պետրոսյանն աջակցել է ոչ թե այս կամ այն պաշտոնյային կամ իշխանության ներկայացուցչին, այլ հենց արմատական ընդդիմադիրին` Տիգրան Սարգսյանին: Վերջինս երեկ պատմեց, որ ինչ-ինչ տարաձայնություններ են ծագել իրենց աշխատանքային խմբի եւ այն ժամանակվա վարչապետ Հրանտ Բագրատյանի միջեւ: Երբ խումբը լարված աշխատում էր, Հրանտ Բագրատյանը, ինչպես ասում է Տիգրան Սարգսյանը, որոշեց, որ Լեւոն Բարխուդարյանը պետք է գործուղվի Վրաստան: Տիգրան Սարգսյանը ընդդիմացել է:

«Եթե դու կարծում ես` հայ-վրացական հարաբերությունները պակաս կարեւոր են, քան ազգային արժույթը, դու սխալվում ես»,- ի պատասխան Տ. Սարգսյանի դժգոհության ասել է Հրանտ Բագրատյանը: Եւ արմատական ընդդիմադիր Տիգրան Սարգսյանը արմատական դիմադիր ԳԽ պատգամավոր Բագրատ Ասատրյանի հետ գնացել են Լեւոն Տեր Պետրոսյանի մոտ: «Ասացինք, որ դա չի կարելի թույլ տալ: Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը զանգեց վարչապետին: Նա նորից փորձում էր հիմնավորել, որ խիստ կարեւոր է Բարխուդարյանի գործուղումը Վրաստան, բայց Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը շատ կտրուկ բանավիճելով հանձնարարեց, որ Բարխուդարյանը չպետք է գնա»,- մանրամասներ է ներկայացնում Տիգրան Սարգսյանը: Եւ այս պահին էական չէ, թե ինչ են առաջարկել մյուսները, մասնավորապես Հրանտ Բագրատյանը:

Էականն այն է, որ ընդդիմության ներկայացուցիչը ամենայն աջակցություն է ստացել բարձրագույն իշխանությունից: Սա այսօրվա չափանիշներով առնվազն տարօրինակ է հնչում: Ընդդիմություն լինելով` Տիգրան Սարգսյանը եղել է հանձնաժողովի նախագահ, ՀՀ նախագահի հետ աշխատել է միեւնույն հարկի տակ, բանավիճել է նախագահի հետ, ստացել նրա աջակցությունը: Այսօր նման բան հնարավո՞ր է, թե՞ ոչ:

«Ընդհանրապես, ոչինչ չի կարելի բացառել»,- մեր հարցին երեկ այսպես պատասխանեց Տիգրան Սարգսյանը: Հայտնի չէ, թե ինչ հիմքեր ունի նա նման բաները չբացառելու համար: Սակայն վերը նշված պատմությունը լավագույնս ցույց է տալիս, որ վստահության քվե ունեցող իշխանության համար անլուծելի խնդիրներ պարզապես չկան: Դժվար է այսօր անգամ պատկերացնել, թե ինչպես Հայաստանի իշխանությունները կարող էին դուրս գալ 90-ականների սկզբի մղձավանջային իրավիճակից, եթե չլինեին ընտրված: Ու ամենեւին պատահական չէ, որ վերջին 8-10 տարիներին Հայաստանում այլեւս բարեփոխումներ, ըստ էության, չեն իրականացվել:          

Հայկ Գեւորգյան