Խաչքարագործը՝ հին ու նոր երեւանների միջեւ

Երեւանի կենտրոնում, ուր միմյանց դեմ հանդիման կանգնած են հին Երեւանի կիսավեր տներն ու բարձրահարկ նորակառույցները, հայկական ջազ է հնչում մուրճերի անհամաչափ ռիթմի ներքո: Տուֆե խաչքարերի հետեւում մոմլաթե վարագույր է. ձմռան ցուրտն ու իմ հայտնվելը չեն խանգարում վարպետներին քարե խորհրդանշական զարդանախշեր նկարել ու կերտել:

Խաչքարերի արհեստանոց՝ քաղաքի կենտրոնո՞ւմ:

Երեսուն տարի է՝ մեր խաչքարերի արհեստանոցն այստեղ է. հայրս էր աշխատում: Ինչպես ինձ ներկայացնե՞ք: Ես Համբիկն եմ: Չէ՜, առանց վարպետ նշելու, առանց ավելորդության: Ես փոքր էի, խաղում էի այստեղ քարերի հետ: Մինչեւ հիմա էլ այդպես է (ժպտում է):

Խաղո՞ւմ եք:

Երբ խաղն աշխատանքի է վերածվում, պետք է շատ լուրջ վերաբերվել, ինչպես փոքրերն են իրենց խաղին լուրջ վերաբերվում: Հիշո՞ւմ եք՝ ինչ լուրջ էիք խաղում հալամուլա: (Համբիկը ժպտում է, ես հիշում եմ, իրոք):

Ձեր գործն արհե՞ստ է, թե՞ արվեստ:

Խաչքարը շատ լավ օրինակ է՝ ինչպես են խաչվում արհեստն ու արվեստը: Եվ այս պարագայում մի փոքր էլ ավելի՛. հավատն է ավելանում: Հյուգոն ասել է՝ տվեք մարդուն հավատ, որպեսզի նա ապրի: Խաչքարում դա է:

Ենթարկվո՞ւմ է քարը, հե՞շտ է նրան տալ Ձեր ուզած նախշը, գաղափարը:

Ինձ համար գոյություն ունի փայտ, մետաղ, քար եւ տուֆ... որովհետեւ տուֆն արդեն իր այնքան տեսակներն ունի, գույները, կարծրությունները: Ես տուֆը շատ եմ սիրում: Տուֆի հետ դժվար չէ, հարմարվում է: Հետո, երբ պատկերացնում եմ ժայթքած հրաբխի լավա, կրակ, հետո՝ սառել, չորացել, դարեր է անցել, վրան ծառեր են աճել, շենքեր կառուցվել, բայց շարունակել է իր կյանքն ապրել, ու հիմա էլ, երբ ձեռք ես տալիս, պատկերացնում ես՝ երբեւէ կրակ է եղել, ու անում ես իր հետ այն, ինչ ինքն է արել... հարմարվում ենք իրար:

Ի՞նչ եք պատմում խաչքարերով:

Խաչքարերն իրենց խորհրդանիշներով պատմում են, որ Քրիստոսը երբեւէ եղել է այստեղ՝ այս աշխարհում, հետո խաչվել է, հետո՝ հարություն առել: Մենք փորձում ենք գեղեցկացնել այդ հաղորդագրությունը, դրանից էլ ծնվում է արվեստը:

Ո՞րն է ամենակարեւորը, որ ուզում եք ասել արվեստով:

Իսկ գուցե արվեստով չասեմ, այլ մարդ տեսակովս: Ուզում եմ աշխարհում բոլորը մտածեն ոչ թե մարդկանց, ոչ թե հայի, ոչ թե իրենց մասին, այլ բնության, երկրագնդի մասին: Կործանվում ենք, վերջն է հասել:

Ասում են՝ վերջը չէ, սինուսոիդի ստորին կետին վերընթացն է հաջորդելու:

Ամեն ինչ թոքերի նման է՝ շնչում ես, արտաշնչում: Աշխարհում միշտ եղել են անհատներ, որ այդ վարընթացի ժամանակ ուղղակի հայտնվել են ու... սկսվել է նորից վերելք: Բայց եթե հիմա մենք ուշքի չգանք, հույսներս ո՞ւմ վրա դնենք:

Արարող մարդի՞կ են պետք, որ աշխարհը շալակած բարձրացնեն:

Արարող մարդ գոյություն չունի, մենք ուղղակի վաղուց մոռացված հինը նորացնում ենք կամ չափերն ենք փոխում: Ոչ մի բան չի հորինվում: Ոչ ոք ոչ մի բան չի ստեղծագործում, ստեղծում ենք տեսողական խաբկանք ու արժանանում ծափահարությունների:

Ջերմում եք, գրեթե դրսում աշխատելը դժվար չէ՞:

Դժվարը ջերմությամբ աշխատելը չէ, այլ մարդկանց հետ հարաբերվելը: Մնացածը հաղթահարելի է:

Պատվիրատուների հետ համաձայնե՞լը նկատի ունեք:

Չէ՛, առհասարակ: Իսկ պատվերի դեպքում նախ հասկանում ենք՝ ինչ են ուզում, ինչի համար: Ամենակարեւորը գեղեցկությունն է. եթե մի բան պիտի գեղեցիկ չլինի, չեմ անում: Եթե գեղեցիկ բան են առաջարկում, շնորհակալ եմ լինում: Եթե առանձին դիտես, խաչքարերի բոլոր զարդանախշերը սիրուն են, ուղղակի պիտի կարողանաս ճիշտ համադրել, թե չէ կդառնա «ռաբիս» բան:

Այստեղ մի մայթին հին Երեւանն է՝ փոքրիկ, կիսափուլ տներով, մյուսին՝ նոր, բարձրահարկ շենքեր: Ի՞նչ եք մտածում այս փողոցով անցնելիս:

Տխրում եմ, կարոտում եմ հին Երեւանը: Քաղցր էին այդ տարիները՝ հին շենքերը, հին մարդիկ: Էլ չկան: Այն շենքերն էին հին Երեւանը, ո՞նց հետ բերենք: Երբ դալանով մտնում էիր փոքրիկ բակ, ու մարդիկ էդտեղ սիրում էին իրար, ապրում էին, քեֆեր էին անում: Երեւանցու արժեքներն են փոխվել: Երեւանցին բարեւելով ման էր գալիս, հիմա ո՞նց էդ պակասը լրացնենք:

Ի՞նչ է Ձեզ համար երջանկությունը:

Երբ մարդը կարողանում է քաղաքակրթության հորինվածքի մեջ իր բնականը չկորցնել, բայց լինել սիրված:

Բայց ինչո՞ւ «բայց»...

Որովհետեւ բնական լինելը քարկոծվում է:

Շատ եմ սիրում այս գործս՝ մի մարդու համար է, որ բարեգործ էր, բայց թույլ չի տվել, որ իր անունը որևէ տեղ նշվի. հիմա՝ իր մահից հետո միայն, կտեղադրվի այն... Այսպես կանգնում եմ, գրկում է ինձ: