Վրաց-օսական սահմանը հատելու համար՝ 73 լարի տուգանք. ինչպես է լրագրողը հայտնվել գերության մեջ, և ինչ ֆիլմ է նա նկարում

2018 թվականին 5 հոգանոց խումբը որոշել էր քայլել Վրաստանի ամենադժվար երթուղիներից մեկով, սակայն կորցնելով հետդարձի ճամփան՝ պատահմամբ հատել էր վրաց-ռուսական բաժանարար գիծն ու հայտնվել զինված անձանց շրջափակման գոտում:

Վերջիններիս թվում էր եղել վրացի լրագրող 29-ամյա Քեթի Մագրաձեն, որը 2018 թվականին կատարվածից հետո սկսել է ուսումնասիրել եւ ավելի խորացված տեղեկանալ 2008 թվականին Վրաստանի, Ռուսաստանի, ինչպես նաեւ Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի ինքնահռչակ հանրապետությունների միջեւ տեղի ունեցած զինված հակամարտության պատճառների ու հետեւանքների մասին:

«Սկզբում 7 հոգով էինք սկսել մեր քայլարշավը, սակայն երկուսը հենց առաջին օրը լքեցին մեզ, ասացին՝ ի վիճակի չեն շարունակել: Երկու աղջիկ էինք, երեք տղա: Տղաներից մեկը կորցրեց JPS-ը (գլոբալ տեղորոշման համակարգը), եւ մենք մոլորվեցինք ու քայլում էինք անհայտ ուղղությամբ: Մտովի գիտեինք, որ «բաժանարար գիծ» ասված գոյություն ունի, բայց լանդշավտն այնքան նման էր, որ չէինք կասկածում, թե կարող էինք հատած լինել: Շուտով հայտնվեցինք զինված անձանց շրջափակման մեջ: Զինվորական հագուստով երեք տղամարդ մոտեցան մեզ ու սկսեցին ռուսերենով հարցեր տալ, վարվում էին այնպես, կարծես հանցագործներ լինեինք: Վերցրին մեր բոլոր փաստաթղթերը, հեռախոսներն ու քարտերը, մի խոսքով, ամենն ինչ, ինչ ունեինք: Նրանք մեզ հետ չէին խոսում, խնդրում էինք գոնե ասել, թե որտեղ ենք գտնվում, բայց անգամ այդ հարցին չէին պատասխանում: Միայն մեկը, որը հետո պարզեցինք՝ ազգությամբ էթնիկ օս է, ազնվամորի քաղեց ու հյուրասիրելով՝ ասաց՝ փորձեք, օսական ազնվամորին շատ համեղ է. վերջինս մեզ հուշեց, որ գտնվում ենք Օսեթիայում»,- պատմում է Քեթին:

Երիտասարդներն անչափ վախեցած ու անորոշ վիճակում են եղել, ուժասպառ, անգամ նրանց հետ եղած տղաներից մեկն ուշաթափվել է, սակայն, ինչպես Քեթին է պատմում, զինված անձանց դա այնքան էլ չի մտահոգել:

Քեթինի խոսքով՝ իրենց տարել են Ցխինվալի (Հարավային Օսիայի ինքնավար հանրապետության մայրաքաղաքը), որտեղ էլ 3 օր անցկացրել են բանտարկված: Այնտեղ նրանց հարցաքննել են, ապա՝ պահանջել ստորագրել ռուսերենով գրված մի փաստաթուղթ, որի բովանդակությունը չեն հասկացել: «Ավելի ուշ պարզվեց, որ տուգանքի վճարման թուղթ է, որով պարտավորվում ենք վճարել 73 լարի՝ սահմանն ապօրինի հատելու համար»,- ասում է նա՝ հավելելով՝ 2008-ի հակամարտությունից հետո գործում է հատուկ թեժ գիծ, որին զանգահարում են եւ կապ հաստատում բաժանարար գիծը հատած անձանց հարազատները:

Ըստ լրագրողի՝ Ցխինվալիի բանտում անցկացրած երեք օրվա ընթացքում իրենց կողքի խցում է եղել վրացի մի հովիվ: Նրա նկատառմամբ՝ շատ հաճախ հենց հովիվներն են սխալմամբ հատում բաժանարար գիծն ու հայտնվում զինված անձանց մոտ: Նրանք ազատ են արձակվում այն ժամանակ, երբ վճարում են նախատեսված տուգանքը:

«Հետաքրքիրն այն է, որ այդ բազան կարծես փոքրիկ քաղաք լիներ քաղաքի մեջ՝ եկեղեցիով, այգիներով, տներով, բայց անչափ ամայի ու սառն էր: Իսկ բանտի տարածքում՝ մի քանի քայլ այն կողմ, կար դատարան, ու մեզ տարան այնտեղ: Մեր բախտն այնքանով էր բերել, որ մեր ծնողները շուտ էին գլխի ընկել, զանգահարել էին համապատասխան մարմիններին ու միջնորդավորված կերպով փոխանցել նախատեսված տուգանքը: Երրորդ օրը մեզ ազատ արձակեցին»,- նկատում է նա:

Խոսելով «Խաստագը» անունը կրող վավերագրական ֆիլմի մասին՝ Քեթին մանրամասնում է՝ ֆիլմը վրաց-օսական հակամարտության մասին է։ Այն պատմում է Վրաստանի վերահսկվող շրջաններում բնակվող օսերի մասին։ Հարցվողները հիշում են անձնական պատմություններ, 1990-ականների հալածանքները «Մխեդրիոնիի» կողմից (Վրաստանում 1989-1995 թթ. ռազմական կազմակերպություն), Վրաստանից փախուստը Վլադիկավկազ: Այնուհետեւ վերադառնում են, ներկայիս իրավիճակը համեմատում անցյալի հետ եւ վերջապես լուծում առաջարկում:

Անդրադառնալով վերնագրի ընտրությանը՝ պարզաբանում է՝ «Խաստագ» բառը վրացերեն նշանակում է հարազատներ. Վրաստանում ապրող էթնիկ փոքրամասնությունների մեջ մեծ թվով վրաց-օսական խառը ընտանիքներ եւ ազգակցական կապեր կան:

«Ցխինվալիում օս իրավապահների տված հարցերից ինձ համար ամենագլխավորն էր՝ վրացիներն ատո՞ւմ են օսերին, ճնշվա՞ծ են ազգային պատկանելությամբ: Ցխինվալիի կալանավայրից դուրս գալուց երեք տարի անց ես փորձել եմ պատասխանել այդ հարցերին փաստագրական ֆիլմի միջոցով։ Ինչպե՞ս են ապրում օսերը Վրաստանի շրջաններում, արդյոք նրանց ճնշո՞ւմ են էթնիկ պատկանելության հիման վրա, ի՞նչ է փոխվել 1990-ականներից հետո։ Ինչպե՞ս են նրանք տեսնում հակամարտությունը լուծելու ուղիները»,- «Հայկական ժամանակ»-ի հետ զրույցում ասում է Քեթին:

Լրագրողի դիտարկմամբ՝ ի վերջո, Ցխինվալի տարածաշրջանի վրացիներն ու օսերը մեծ վնաս հասցրին միմյանց։ Ըստ Մագրաձեի՝ երրորդ ուժը, որը ցանկանում է գերիշխել Կովկասում, լավ օգտվել է առիթից եւ այժմ էլ շարունակում է շահարկել: «Մինչ ես կհայտնվեի Ցխինվալիի կալանավայրում, հակամարտության թեման ինձ համար պարզապես փաստ էր։ Ես մակերեսորեն էի նայում այս հակամարտությանը, տեսել էի երկու կողմ՝ վրացական եւ ռուսական, օսական տարրը ինչ-որ տեղ երկրորդ պլանում էր։ Ցխինվալիից վերադառնալուց հետո սկսեցի նյութեր փնտրել հակամարտության մասին։ Ինձ համար ցնցող էր բացահայտումը, որ վրացական կողմը միակ զոհը չէ այս հակամարտության մեջ եւ շատ լուրջ սխալներ է թույլ տվել 1990-ականներին»,- անկեղծանում է Քեթին:

Ըստ նրա՝ բաժանարար գծի հետեւում օսերի հետ խոսելիս պարզ է դառնում, թե ինչպես են վերջիններս զբաղվում քարոզչությամբ, կարծում են, որ պետք է Թբիլիսիից հարձակում սպասել եւ իբր հալածում են Վրաստանի վերահսկվող շրջաններում ապրող օսերին:

«Քանի որ այնտեղ նման տրամադրություն կա, ինձ նույնպես հետաքրքրեց Վրաստանում օսերի փաստացի վիճակը։ Այս ֆիլմը պատասխանում է այս հարցին, եւ բաժանարար գծի հետեւում օսերի համար ուղերձ կա, որ այժմ ապահով միջավայր է, մենք դիտարկում ենք մեր սխալները եւ ցանկանում վերջնականապես կարգավորել հակամարտությունը։ Հարցի մասին խոսում են հենց էթնիկ օսերը, ոչ թե փորձագետները կամ քաղաքագետները, որոնք ամենուր են»,- եզրափակում է նա: