Վերազգային կազմակերպությունների ազդեցությունը Հայաստանի ինովացիոն վերելքի վրա․ վերլուծական ակնարկ

Վերջերս Տնտեսական լրագրողների ակումբի կողմից հրապարակվել է ՎԱԿ վերլուծական ակնարկ, որի տվյալներով՝ վերազգային կորպորացիաները (ՎԱԿ) դարձել են համաշխարհային տնտեսական զարգացումների առանցքային շարժիչ ուժը՝ ազդելով տնտեսական աճի, օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների հոսքերի, գլոբալ և տարածաշրջանային արժեշղթաների ձևավորման, տեխնոլոգիաների փոխանցման և նորարարության զարգացման վրա։ Այսպիսի մեծ կորպորացիաները նաև զգալիորեն նպաստում են զբաղվածության աճին, հմտությունների և կարողունակության զարգացմանը, ինչպես նաև ֆինանսական կայունության և հարկային քաղաքականության կատարելագործմանը։

Վերլուծական ակնարկը շեշտում է, որ ՎԱԿ-ների առավել կարևոր գործառույթներից է տեխնոլոգիաների փոխանցումը։ Համատեղ ձեռնարկությունների, արտոնագրային համաձայնագրերի և ԳՀՓԿԱ-ներում (գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական աշխատանքներ) ներդրումների միջոցով նրանք ընդունող երկրին փոխանցում են արտադրական և կառավարչական նորարարություններ։ Այս փոխանցումը առավել արդյունավետ է այն երկրներում, որտեղ առկա են կայուն ինստիտուտներ և կրթական համակարգ։ Թույլ ինստիտուցիոնալ միջավայրում հակված են պահպանել բարդ տեխնոլոգիաները կենտրոնական գրասենյակներում՝ մեծացնելով տեխնոլոգիական խզվածքը երկրների միջև։

Վերլուծական ակնարկի տվյալներով՝ տեխնոլոգիաների փոխանցման համաշխարհային ծավալի առնվազն 80%-ը կատարվում է ՎԱԿ-ների մասնակցությամբ։ Նրանց «նորարարական հաբերը» ձևավորվում են տարբեր տարածաշրջաններում՝ ստեղծելով գիտահետազոտական կենտրոններ, որոնք լուծումներ են մշակում ոչ միայն տեղական շուկայի, այլև գլոբալ պահանջարկի համար։ Google-ի ԱԲ կենտրոնը Կանադայում կամ IBM-ի նորարարական հաբը Քենիայում դասական օրինակներ են, թե ինչպես է ՎԱԿ կապիտալը և փորձը կարողացել ամբողջ երկրներին դարձնել ինովացիոն առաջատարներ իրենց ոլորտներում։

Բացի այդ՝ ՎԱԿ-ները ներդրումներ են կատարում տեղական ստարտափներում կամ հիմնում են կորպորատիվ աքսելերատորներ՝ զարգացնելով «բաց նորարարությունների» մոդելը։ Այս մոդելը թույլ է տալիս ձևավորել ճկուն և արագ արձագանքող էկոհամակարգեր, ինչպես դա հաջողվել է Samsung-ի միջոցով Հարավային Կորեայում կամ ՎԱԿ-ների, պետության և տեղական բիզնեսի համատեղ ներդրումներով Իսրայելում։

Հայաստանի վրա ՎԱԿ-երի ազդեցությունը

Հայաստանում նույնպես նկատվում է այս միտումը։ NVIDIA-ի կողմից Երևանում բացված հետազոտական կենտրոնը և «AI ֆաբրիկայի» նախագծի գործարկումը, որը նախատեսում է ավելի քան 500 միլիոն դոլարի ներդրում, հիմք են դնում Հայաստանի ազգային AI էկոհամակարգի արագացված զարգացման համար։ Մեկ այլ օրինակ է Ֆիլիպ Մորրիս ընկերության PMI Science գիտահետազոտական կենտրոնի մասին, որը, լինելով եզակի ինդուստրիալ գիտահետազոտական կենտրոն Հայաստանում, կիրառում է արհեստական բանականության, տվյալագիտության, վիճակագրության, համակարգային գիտելիքների կառավարման և արագ նախատիպավորման առաջադեմ փորձ ու գործիքներ։ Միաժամանակ համագործակցում է ավելի քան 100 հայկական գիտական կազմակերպությունների և գիտնականների հետ՝ ֆինանսավորելով ակադեմիական դրամաշնորհներ և զարգացնելով երիտասարդ տաղանդներ։

Վերլուծական ակնարկը նաև նշում է, որ նման նախագծերը նպաստում են մարդկային կապիտալի զարգացմանը, մասնագետների շարժունակության և մրցունակության բարձրացմանը, կրթական ռեսուրսների մատչելիության ընդլայնմանը և նորարարական մշակույթի ձևավորմանը։
Այս ներդրումները չափազանց կարևոր են Հայաստանի համար։ Հայաստանը մշտապես համարվել է մարդկային կապիտալի ձևավորման տեսանկյունից կայուն ու զարգացած համակարգ ունեցող պետություն, մինչդեռ դրան առնչվող ոլորտների թվային գնահատականներն այլ բան են ներկայացնում։ Մասնավորապես կրթության ինդեքսի արժեքով Հայաստանը 194 երկրների շարքում 56-րդն է 0,78 գնահատականով։ Առավելագույն գնահատականը, ըստ երկրների, Ավստրալիայինն է՝ 1,01։ Ըստ որում՝ Հայաստանն այս ցուցանիշով զիջում է տարածաշրջանի երկրներից Վրաստանին, Թուրքիային, նաև հետ է Ռուսաստանից։

Ընդհանուր առմամբ կարևոր է հաշվի առնել, որ ՎԱԿ-ների ճիշտ ներգրավումը կարող է ոչ միայն արագացնել Հայաստանի ինովացիոն վերելքը, այլ նաև ապահովել գիտական, կրթական և տեխնոլոգիական համակարգերի սիներգիա՝ դարձնելով երկիրը մրցունակ գլոբալ շուկայում։