Խաղաղության վատնվող տարիները

01/06/2013 schedule07:10

Իսկ ինչպե՞ս օգտագործվեց էդ ժամանակը… Պատերազմից, կտրոնով հացից, հոսանքի 22-ժամյա հովհարաձեւ ու ջեռուցման կատարյալ բացակայությունից աչքներս բացելով՝ վերականգնեցինք կյանքի բնականոն ընթացքը, շուրջօրյա էլեկտրամատակարարումը… անկախ հեռուստատեսություններ հիմնադրվեցին, գրվեցին բավականին լավ օրենքներ, որոնք հնարավոր էին դարձնում ժողովրդավարությունն ու տնտեսական մրցակցությունը… ու կանգ առանք: Ավելի ճիշտ` սկսեցինք կորցնել էդ նույն ու անկախության առաջին տարիների ուրիշ ձեռքբերումները.

իշխող կուսակցությունները սկսեցին գործել մի անձի թելադրանքով ու մտածել ամեն գնով իրենց իշխանությունը պահելու մասին, տնտեսությունը դարձավ նախագահի պաշտոնին տիրացած անձի անձնական բոստանը, ժողովրդավարության ու տնտեսական մրցակցության հնարավորությունները սահմանող օրենքները մնացին թղթի վրա կամ էլ վերամշակվելով դարձան ավելի վատը, անկախ հեռուստատեսությունները փակվեցին կամ կրունկի տակ առնվեցին՝ հանրության մեծամասնությանը զրկելով արժանահավատ տեղեկատվությունից, դադարեցվեց մշակութային արդիականացումը, վերականգնվեցին կոչումներն ու պարգեւները, որոնք ստորաճաշակ ու հարմարվողական արվեստագետներին իշխանության հինգերորդ զորասյունը դարձրին…

Թվարկումը կարելի է շարունակել, ու մինչեւ հիմա ասածներս էլ, կարծում եմ, հայտնագործություն չեն՝ շատերն են նույն էդ բաները տարբեր կերպ արտահայտել, բայց կարեւորը եզրակացություններն են. ի՞նչն էր պատճառը, որ մենք առաջընթացի փոխարեն հսկայական հետընթաց ապրեցինք:

Ծուռվիզ՝ մոտավորապես 90 աստիճանով
Սովորաբար բոլոր ձախողումների պատասխանատվությունը բարդվում է քաղաքական ուժերի ու առանձին գործիչների վրա: Իհարկե, անձնական պատասխանատվությունը ոչ մեկը չի կարող չեղյալ հայտարարել, բայց մակերեսային ընկալման պատճառով անտեսվում կամ համարյա չի խոսվում, որ քաղաքական գործիչները ժողովրդի մի մասն են, ինչպես ասում են` նույն միս ու արյունից: 1988 թ.-ի զանգվածային կառնավալային ընդվզումը, որը նրա մասնակիցների համար զգալի չափով անվտանգ էր հենց իր զանգվածայնության շնորհիվ, թյուր համոզում է առաջացրել, թե ժողովուրդն ըմբոստ է ու մաքուր, իսկ քաղաքական գործիչները` «դավաճան» ու «անմիաբան»։ Անկախության տարիները ցույց տվեցին, որ սկզբունքային, իրենց քաղաքացիական իրավունքները պաշտպանելու ընդունակ մարդկանց տոկոսը շատ սահմանափակ է: Որովհետեւ կշեռքի մի նժարին ոգեւորության մի քանի ամիսն է, մյուսին` սովետի, ցարիզմի, ավելի վաղ՝ պարսկական տիրապետությունները, երբ մեր երկրի բնակիչները եղել են ձայնազուրկ ու իրավազուրկ: Բերեմ մի օրինակ, որը ցույց է տալիս, թե նույնիսկ պետականություն ունեցող ժողովուրդները երկարամյա նվաստացումների հետեւանքով ինչպիսի ձեւախեղման են ենթարկվում:

Մի քանի տարի առաջ վարչագետ Իցհակ Կալդերոն Ադիզեսը Կիեւում տարբեր ընկերությունների ղեկավարների համար սեմինար անցկացնելիս էկրանին ցուցադրվող իր թեզիսները պատահաբար շրջել է 90 աստիճանով: Դրանք կարդալու համար ներկաներն էլ գլուխները պետք է թեքեին մոտավորապես նույնքան աստիճանով: Բոլորը լռել են: «Ավելի ուշ ես այդ «սխալը» գիտակցաբար կրկնեցի Մոսկվայում սեմինար անցկացնելիս... ոչ ոք ծպտուն չհանեց»:

Ինչքանո՞վ տարբեր կլիներ պատկերը Հայաստանում: Ու սրանք դեռ ղեկավարներն են, պատկերացնենք, թե ինչ վիճակում են շարքային աշխատակիցները…

Մի ուրիշ փորձ էլ ես եմ արել, 1994-ին, երբ միակ` պետական հեռուստատեսության քաղաքական ու տնտեսական հաղորդումների ղեկավարն էի։ Հանրությունն առաջին անգամ սկսել էր խոսել մասնավոր բիզնեսի հանդեպ ճնշումների մասին։ Ես հրավիրեցի գործարարների մի մեծ խումբ ու առաջարկեցի իրենց տնօրինությանը հանձնել «Դեպի հարուստ երկիր» հաղորդաշարը, որպեսզի իրենց բոլոր բողոքներն ու առաջարկները հայտնեն ուղիղ եթերով։ Նրանք գնացին ու այլեւս չվերադարձան։ Գերադասեցին տարբեր մակարդակի պաշտոնյաների հետ լեզու գտնելու փորձված միջոցը... Բայց սա էլ իր հերթին չի նշանակում, թե մեր ժողովուրդն անընդունակ է օրինական հարաբերությունների։

Քանի՞ ժողովուրդ կգտնեք աշխարհում, որ 20 տարի շարունակ ձայն է տալիս ընդդիմությանը
Հակառակ բոլոր ճնշումներին։ Բացառություն են 1999 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները, բայց էն ժամանակ էլ հաղթած «Արդարություն» դաշինքի երկու առաջնորդներից մեկը՝ Կարեն Դեմիրճյանը, ընկալվում էր որպես ընդդիմադիր: Այսինքն, երբ վճռական գործողությունների օր է սահմանված, ժողովուրդն արժանապատիվ է... իսկ քաղաքացին առանձին առօրյայում` մորթապաշտ կամ անօգնական։

Նույն պատկերն է եղել 95 տարի առաջ էս օրերին` Սարդարապատում։ «Ստիպված ենք... մեր դրությունը համարել անելանելի, որը եւ անհնար է դարձնում թուրքերի դեմ մեր կռվի հետագա շարունակելը»,- 1918 թ. մայիսի 16-ի ժ. 22.30-ին Թիֆլիսում նստած Ազգային խորհրդին հեռագրում էր հայկական զորքի հրամանատար Նազարբեկովը։ Մայիսի 18-ին Երեւանի քաղաքային Դուման ընդլայնված նիստում ընդունում է քաղաքը թուրքերին հանձնելու դաշնակցական քաղաքապետ Թոշյանի առաջարկը: Սա իշխանությունը... Իսկ ժողովուրդն ընդվզել է, երեւանցի կանայք լաչակները շպրտել են դեպի Դումայի շենքը, Գեւորգ Ե կաթողիկոսը հրաժարվել է տեղափոխվել Գեղամա լեռներ, Գարեգին եպիսկոպոսը դիմադրություն է քարոզել թաղից թաղ ու գյուղից գյուղ, Դանիել Բեկ-Փիրումյանը հրաժարվել է կատարել Նազարբեկովի հրամանները, որին մի կին առաջարկել է իր փեշի տակ մտնել։

Միեւնույն ժամանակ «Սարդարապատի պատմաշինությունը» երկի հեղինակ, դաշնակցական գործիչ Արշալույս Աստվածատրյանը հուսահատությամբ նշում է, թե «մեր ժողովուրդը բացարձակապես չի պատրաստվել ինքնուրույն կյանքի... մեծամասնությունը մտածում էր իր օջախի, իր ընտանեկան կյանքի, իր տնտեսության մասին»:

Ասածս ինչ է. որ ժողովուրդը միասնություն, քաջություն ցուցաբերում է ճակատագրական պահերին, բայց ավելին պահանջելու համար պետք է օգնել Հայաստանի բնակչին, որ հանդարտ օրերին քաղաքացի դառնալու կամք ձեռք բերի։

Սոցիալական բունտը Հայաստանում քաղաքական կատեգորիա չէ
Ես սովետի ժամանակ ամենամղձավանջային երազում չէի տեսնի, որ մի օր Հայաստանի գլխավոր խնդիրը կհամարեմ աշխատավորների շահերի պաշտպանությունը։ Որովհետեւ կապիտալիստական հարաբերությունները ենթադրում են ազատ տնտեսական մրցակցություն, որի շնորհիվ փլվելու էր սովետական գաղափարախոսական պաշտոնեապետությունը։ Բայց Հայաստանում գաղափարախոսական պաշտոնեապետության փլվելուց շատ չանցած ստեղծվեց գաղափարազուրկ պաշտոնեապետություն։ Եվ եթե կոմունիստ պաշտոնյաները գողանում էին պետությունից ու կաշառք էին վերցնում` զգույշ, գաղափարազուրկ պաշտոնյաները գողանում են թե պետությունից, բիզնեսից (կամ էլ ուղղակի իրենցով են անում բիզնեսը) բացահայտ։ Այսինքն, իրավիճակ, երբ ավելի ձեռնտու է պաշտոնյա լինել, քան գործարար։ Ճիշտ է, «օրինականորեն»` ընտրությունների միջոցով իշխանությունը պահպանելու համար պաշտոնյաներին պետք է քրեական-օլիգարխիկ տարրերի կամ խուժանի օգնությունը։ Ու ձեւավորվել է գաղափարազուրկ պաշտոնեապետությունը-խուժանապետությունը... Իսկ աշխատավորը (լայն իմաստով), քաղաքացին լիովին խաղից դուրս վիճակում է։

Շատ կարեւոր է հասկանալ, որ էս բոլորը պատահականության արդյունք չէ։ Սովետական հանրության մեջ կար երկու խավ, որը պատրաստ էր ազատականացումից հետո անտերացած տնտեսությանը տիրելուն։ Մեկը կոմսոմոլն էր, որ սովետի ժամանակ, արդեն առանց գաղափարական համոզմունքներ ունենալու, պայքարում էր մի բանի համար` պաշտոնի։ Մյուսը քրեամետ խավն էր, որը զինված էր եւ ուներ օրենքի լեզվին հակադրվող իր լեզուն։ Ահա այս երկու խավի դաշինքն էլ հաղթեց անկազմակերպ օրինավորների ու մորթապաշտ իդեալիստների բազմությանը։ Միայն թե էդ դաշինքն ունի ուժ ամեն ընտրության իշխանությունը վերանվաճելու, բայց իր բնույթով ի վիճակի չէ պետություն կառավարելու, ինչը հասցրել է հանրության ծայրահեղ դժգոհությանը, ավելի ստույգ` ատելությանը նրա հանդեպ։

Ընդդիմադիր քաղաքական կուսակցություններն ու քաղաքացիական շարժումներն էս պայմաններում պետք է տեր կանգնեն սոցիալական բունտին, որպեսզի իշխանությունից զրկեն կոմսոմոլա-խուժանական ԽԱՎԸ (մտածողությունը), ոչ թե սպասեն, որ «լյումպենների» ընդվզումն օգտագործելով քշեն իշխանությունը բռնազավթած ԽՄԲԻՆ։ Նրանք պետք է մի խնդիր ունենան` կանգնել քաղաքացու կողքին` պաշտպանել գազի թանկացումից ճզմվելիք անապահով խավին, վարկերից ճզմված գյուղացուն, իրավապահ մարմինների անօրինականություններից տառապող մարդկանց, կաշառք տալու պարտադրված մանր ու միջին գործարարին։ Ընդ որում, էկոլոգիական ու պատմամշակութային հուշարձանների պաշտպանության գոյություն ունեցող շարժումների հետ պետք չէ մեծ հույսեր կապել. նրանց նպատակները չեն կարող առաջնություն ունենալ արժանապատիվ վարձատրվող աշխատանք երազող մասնագետի ու պատմամշակութային հուշարձան-շենքի` սեփական տանիքից զրկված բնակչի հանդեպ։ Դա, ի դեպ, չի նշանակում քաղաքական ուժերի ու հասարակական կազմակերպությունների հակադրություն, այլ` ավելի լայն համագործակցության որոնում։

Մի քաղաքացու դատի պաշտպանությունն էլ չպետք է դիտվի մանրուք նախագահի հրաժարականի պահանջի համեմատ, ինչպես եղել է մինչեւ հիմա, այլ սեփական իրավունքների պաշտպանության նախադեպի ստեղծում մյուս քաղաքացիների համար։

Բնական դաշնակիցներ
Վերը թվարկված բացասական գործոնների կողքին կան նաեւ դրականները, որոնք կարող են նպաստել էսօրվա անհուսալի վիճակը փոխելուն.

տեղեկատվության ազատ փոխանակությունը համացանցով (այն նույնպես վերահսկվում է իշխանության կողմից, բայց համացանցում «մոդա» է ընդդիմադիր կեցվածքը. շատ կայքեր ձեւանում են ընդդիմադիր, որ քայքայեն ընդդիմությունը, բայց իրենց ընդդիմադիր հորջորջումը, իմիջը արդարացնելու համար քննադատում են իշխանությանը, եւ այդ քննադատությունը հաճախ որակյալ է ու փաստարկված), որը ի վերջո հանգեցնելու է իրազեկության բարձր աստիճանի, քննադատական մտածողության ու բանավեճի մշակույթի արմատավորմանը, արտասահմանում կրթություն ստացած երիտասարդները (նրանցից ոմանք համագործակցում են իշխանության հետ, բայց բոլորն արդեն տեսել են, գիտեն, թե ինչ բան է նորմալ երկիրը), կրթության, առնվազն դիպլոմի պաշտամունքը հայ մարդու կողմից, քաղաքացիական ու հասարակական շարժումները, հայ ժողովրդի պատկերացումն իր մասին, որպես տաղանդավոր ու ավելի լավ պայմանների արժանի ժողովրդի, հարյուրից ավելի քաղաքական գործիչները, որոնք բանտ են նստել ու հրաժարվել են ազատություն ձեռք բերել իշխանությունից ներողություն խնդրելու գնով, հանրային անհեթեթ ագրեսիվության մեղմացումը կանանց դերակատարության մեծացման շնորհիվ, արտասահմանյան դրամաշնորհներից ու արտասահմանյան ձեռնարկությունների մասնաճյուղերից վարձատրվող խավը, որի վրա չեն կարող տարածվել աշխատատեղից զրկելու ստոր սպառնալիքները...

Հայաստանի Հանրապետությունը հայտնվել է համաշխարհային (արեւմտյան) զարգացման մայրուղուց դուրս, բայց քաղաքակրթությունը մեզ տվել է բոլոր գործիքները` հաղթահարելու մեզ պատած աղետը:

Վահրամ Մարտիրոսյան
գրող, սցենարիստ
հատուկ «ՀԺ»-ի համար

Տպել
521 դիտում

Իրանում 4,4 մագնիտուդով երկրաշարժ Է տեղի ունեցել

«Սուրմալու» առեւտրի կենտրոնի տարածքում որոնվում է 18 անհետ կորած քաղաքացի (թարմացված)

Փրկարարները եւս 9 մարմին են փլատակներից հանել․16 զոհ ունենք, որոնց թվում են մեկ մանկահասակ երեխա եւ հղի կին

Ենթադրյալ անհետ կորած իրանցի 6 քաղաքացիներից 5-ը Վրաստանում են․ Հայկ Կոստանյան

«Սուրմալու»-ի փլատակներից ևս մեկ դի դուրս բերվեց․ զոհերի թիվը դարձավ 8

Աղջկա քայլը լարված մթնոլորտում, անորոշության պահին մարդիկ ընկալեցին, այսպես ասած, «ձեռք առնոցի». հոգեբան

Անհետ կորած համարվողների թիվն ավելացել է․ որոնվողների թվում են նաև Իրանի 6 և ՌԴ մեկ քաղաքացիներ (թարմացված)

Մինչ այս պահը ԱԻՆ երկու ծառայող է վնասվածքներ ստացել, համապատասխան օգնությունից հետո՝ վերադարձել շարք

Մինչ այս անհետ կորած համարվող հղի կնոջ և իր որդու հայտնաբերման մասին շրջանառվող լուրը, ցավոք, կեղծ է․ ԱԻՆ խոսնակ

«Ուղեղը ինչի համար է, Շուշիի հետ համեմատելը կոռեկտ չէ»․ մշակութային գործիչները՝ «Սուրմալուի» աղետի ֆոնին նվագելու մասին

Հայաստանում սգո օր կհայտարարվի

Շիրակում ընթացքի մեջ է Բերդաշենի, Արեգնադեմի, Կապսի դպրոցների մոդուլային շենքերի կառուցումը

Փլատակներից լսվել է ձայն, բայց այս պահի դրությամբ քաղաքացի դուրս չի բերվել․ ԱԻՆ խոսնակ

Հայաստանում մեկնարկել է «Խաղաղության մարտիկ» մրցույթը

Պարզվում են «Սուրմալու»-ի տարածքում գործունեություն իրականացնող տնտեսվարողների, աշխատակիցների ինքնությունները․ ՔԿ

Ստանիսլավ Զասը ցավակցական հեռագիր է հղել Նիկոլ Փաշինյանին

«Սուրմալու» առևտրի կենտրոնում հրդեհաշիջման և որոնողական աշխատանքները շարունակվում են․ զոհերի թիվը 7 է (թարմացված)

Մենք ընկճվելու իրավունք չունենք և պարտավոր ենք ապրել․ Ջրականում նահատակված գյումրեցի Արտյոմ Լոգյանը կդառնար 21 տարեկան

«Սուրմալու»-ում տեղի ունեցածը պետք է մանրամասն քննության առարկա դարձվի. ՄԻՊ

2 բրոնզե մեդալ՝ ինֆորմատիկայի միջազգային օլիմպիադայից

Վարչապետը շնորհավորական ուղերձ է հղել Հնդկաստանի վարչապետին

Օգոստոսի 17-ից ժամանակավորապես փակ կլինի Իսակովի պողոտայից Բաբաջանյան փողոց տանող ճանապարհը

«Սուրմալու»-ի պայթյունով պայմանավորված՝ օդի աղտոտվածությունը հիմնականում տարածվել է Շենգավիթում և Կենտրոնում

Շախմատիստ Արման Փաշիկյանը պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի հուշամեդալով

Հնարավոր է՝ Հայաստանում սգո օր հայտարարվի․ Գնել Սանոսյան

Զորամասի պահպանության գոտու մարտական հենակետերում իրականացվել են ստուգայցեր

Դեռ կան մարդիկ, որոնք փլատակների տակ են գտնվում. Արամ MP3-ին չեղարկել է իր այսօրվա համերգը

Մեկնարկել է պաշտպանության նախարարի պաշտոնական այցը Ռուսաստանի Դաշնություն (լուսանկարներ)

Աղվան Հովսեփյանն ազատության մեջ է. նա բուժումը կշարունակի հիվանդանոցում

Կասեցվել է վտանգավոր կաթնամթերքի թողարկումը

Մաքսիմալ աշխատանքների դեպքում էլ քաղաքացիները կունենան դժգոհություն․ Հայկ Կոստանյան

17 անհետ կորածներից մեկը Ռուսաստանի քաղաքացի է, մյուսը՝ Իրանի

Աչքերն ու բերանը փակել են, տարել Ծաթեր գյուղ. Խաչատուր Քոքոբելյանի հոր առևանգման գործով կալանավորվել է 2 անձ (տեսանյութ)

Անհրաժեշտության դեպքում մեր ամբողջ ռեսուրսը կենտրոնացնելու ենք տարվող աշխատանքներին. ԱԻՆ փոխնախարար

Դոլարի փոխարժեքն աճել է, ռուբլին՝ նվազել. ՀՀ կենտրոնական բանկը հրապարակել է նոր փոխարժեքներ

Երևանի Մյասնիկյան պողոտայում կրակոցներ են հնչել

Օդի ջերմաստիճանը կբարձրանա ևս 1-3 աստիճանով. առաջիկա օրերի եղանակային կանխատեսումը

Արցախի նախագահն ընդունել է երրորդ պատերազմում զոհված և անհայտ կորած զինծառայողների հարազատների միության անդամների

Ծանրորդ Վալերիկ Մովսիսյանը՝ Եվրոպայի Մ15 տարեկանների չեմպիոն և ռեկորդակիր

Յուրի Վորոբյովը ցավակցել է Հակոբ Արշակյանին առեւտրի կենտրոնում տեղի ունեցած պայթյունի հետեւանքների կապակցությամբ