Երկրաշարժի չսերտած դասերը. մենք ու մեր մեղքերը

1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից անցել է արդեն 28 տարի, բայց մեր հանրության որոշակի հատված դեռ համոզված է, որ աղետը արհեստական էր, կազմակերպված էր ինչ-ինչ ուժերի կողմից, ինչ-ինչ նպատակներով:

Պետք է նկատել, որ նման կարծիքները շատ ավելի տարածված էին հենց երկրաշարժից անմիջապես հետո, ինչը հասկանալի է: Նախ երկրաշարժի պահն էր չափազանց «տարօրինակ»: Խորհրդային Միությունը փլուզվում էր, Հայաստանը անկախանում էր, ու դրան զուգահեռ արդեն երեւում էին Ադրբեջանի հետ պատերազմի նախանշանները...: Եվ այդ իրավիճակում նման ավերիչ երկրաշարժը անհավանական թվացող զուգադիպություն էր: Բացի այդ, մարդիկ ըստ էության չգիտեին, թե ինչ է երկրաշարժը: Հայաստանցիների այն սերունդը, որին բաժին հասավ Սպիտակի երկրաշարժը, իր կյանքի օրոք չէր տեսել այդպիսի աղետ:

Առավելագույնը, որ այդ սերունդը «զգացել էր» երկրաշարժը, 1926 թվականին նույն կողմերում տեղի ունեցած հզոր երկրաշարժի մասին տատիկ-պապիկների պատմություններն էին եւ Խորհրդային Միության լրատվությունը, որը, բնականաբար, հաղորդում էր միայն ուրիշ երկրներում տեղի ունեցած երկրաշարժերի մասին: Իսկ Խորհրդային Միությունում, ըստ այդ լրատվության, ավերիչ երկրաշարժեր իհարկե չէին լինում, կամ գրեթե չէին լինում: Օրինակ, 1966 թվականին Խորհրդային Ուզբեկստանի մայրաքաղաք Տաշքենդում տեղի ունեցած սարսափելի երկրաշարժի մասին խորհրդային թերթերը մի փոքրիկ «լուրիկ» են տպագրել ընդամենը, այն էլ երկրաշարժից շաբաթներ անց: Իսկ այն, որ այդ երկրաշարժի հետեւանքով մոտ 20 հազար մարդ է զոհվել, պաշտոնապես հայտարարվեց միայն 20-25 տարի անց:

Բայց եթե Սպիտակի երկրաշարժից անմիջապես հետո աղետի արհեստական լինելու մասին հանրային գերակա կարծիքը բնական էր, ապա հիմա համառորեն հնչող այդպիսի տեսակետները արդեն տարօրինակ են: Առաջին հայացքից դա մարդկանց անձնական կարծիքն է եւ նույնիսկ չարժե փորձել նրանց հակառակը համոզել: Սակայն դա՝ միայն առաջին հայացքից: Երկրաշարժի արհեստական լինելու մասին պնդումները, եթե պատկերավոր ասենք, ազատում են մեզ այն պատասխանատվությունից, որ կրում ենք մենք: Խնդիրն այն է, որ երկրաշարժի հետեւանքով 26 հազար զոհերի, տասնյակ հազարավոր վիրավորված ու հաշմանդամ դարձած, հարյուր հազարավոր անտուն մնացած մարդկանց առաջ պատասխանատու ենք մենք բոլորս՝ մի քանի սերունդներով հանդերձ: Այդքան զոհ ու ավերածություն եղել է ոչ թե այն պատճառով, որ երկրաշարժը իր ուժգնությամբ աննախադեպ էր, հզորագույնն էր մարդկության պատմության մեջ, այլ այն պարզ պատճառով, որ շինարարությունը եղել է անորակ` թքած-կպցրած:

Շենքերի նախագծումից մինչեւ շինարարություն, գողացված ցեմենտ ու մետաղ, բնակարանների կամայական կոնստրուկտիվ փոփոխություններ...: Այս ամենը բրազիլացիները կամ ինդոնեզացիները չէ, որ գիշերով թաքուն եկել ու արել են: Դա արել ենք մենք` կարելի է ասել բոլորով միասին: Եվ հիմա, երբ որոշ մարդիկ «ապացույցներ» բերելով՝ պնդում են, թե երկրաշարժը սարքված է եղել, Սպիտակի մոտակայքում միջուկային ստորգետնյա ռումբ են պայթեցրել, եւ դա արել են մեզ ծնկի բերելու համար, ակամայից արդարացնում են շենքերը «թքած-կպցրած»-ին, ցեմենտն ու երկաթը գողացածներին, խոսքուզրույցի ընթացքում շենքեր նախագծածներին...:

Երկրաշարժը արհեստական սարքած լինելու մեջ համոզվածների մեջ նույնիսկ կան «խիստ հայրենասերներ», որոնք սպառնում-զգուշացնում են` «որ խելոք չմնանք, ռուսները ստեղ մի հատ էլ երկրաշարժ կսարքեն»: Ու հանրության մի որոշ հատվածի վրա, որքան էլ տարօրինակ հնչի, նման գեոպոլիտիկ-գեոլոգիկ «վերլուծությունները» ազդեցություն թողնում են:

Ընդամենը մի քանի փաստ: Սպիտակի երկրաշարժից 7 տարի անց` 1995 հունվարին Ճապոնական Կոբե քաղաքի մերձակայքում տեղի ունեցավ ճիշտ նույն ուժգնությամբ (7.3 մագնիտուդով) երկրաշարժ: Զոհվեց մոտ 6500 մարդ: Բայց նույնիսկ այն, որ Կոբեում տեղի ունեցած երկրաշարժի զոհերի թիվը 4 անգամ ավելի քիչ էր, դեռ չի ներկայացնում ամբողջ պատկերը: Կոբեն 1.5 միլիոնանոց քաղաք է, այնտեղ կան 25-30 հարկանի երկնաքերեր, որոնցից ոչ մեկը չի քանդվել: Իսկ Սպիտակի երկրաշարժի գոտում բնակչությունը մի քանի անգամ ավելի նոսր էր, իսկ ամենաբարձր շենքը, որ կար այդ տարածքում, Գյումրիի այսպես կոչված «16 հարկանին» էր, որը փլուզվեց հենց առաջին իսկ ցնցումից:  

Ի դեպ, այդ նույն «16 հարկանիներից» տասնյակներով հիմա կան նաեւ Երեւանում: Գյումրիում փլված շենքերի նախագծերով բազմաթիվ շենքեր կան մեր քաղաքներում: Որքանո՞վ են դրանք սեյսմակայուն, ստորգետնյա ինչպիսի ցնցումների կդիմանան դրանք: Որքանով են որակյալ վերջին տարիներին Երեւանում սնկերի պես վեր խոյացած բազմահարկերը, ովքեր են ստուգել դրանց սեյսմակայունությունը...: Հաշվի առնենք, որ դրանք, ի հեճուկս իրենց արտաքին փայլի, կառուցվել են կասկածելի պայմաններում, իսկ դրանց թույլտվությունները, վերահսկողությունը կոռուպցիոն աղմկահարույց նախապատմություններ ունեն:

Եվ հիմա, խոսելով Սպիտակի երկրաշարժը արհեստական` սարքած լինելու մասին, մենք փաստորեն արդարացնում ենք նաեւ բոլորովին վերջերս, ինչպես նաեւ հիմա ու ապագայում իրականացվելիք անորակ շինարարությունը: Մնում է միայն «հաշվարկել» ու «վերլուծել», թե ով է ուզում հետագայում երկրաշարժ սարքել, ինչ նպատակով, եւ մենք ինչպես պետք է մեզ «խելոք պահենք», որ երկրաշարժ չսարքեն: