Երկու տեսական տեսլական. կա՞ երրորդ տարբերակ

ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի ելույթը Հայ ազգային կոնգրեսի 2-րդ համագումարում այս օրերին ամենաքննարկվող իրադարձություններից է:

Այդ ելույթի վերաբերյալ հնչող կարծիքները մասնավորապես սոցիալական ցանցերում տրամագծորեն հակառակն են. մի մասը անխնա քննադատում է, մյուս մասը նույն ջանասիրությամբ պաշտպանում է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին: Քննարկումների առանցքը, բնականաբար, նրա` ԼՂ հարցի կարգավորման առաջարկվող տարբերակն է, որը անցած տարիների ընթացքում ըստ էության որեւէ փոփոխություն չի կրել: Եթե երկու բառով նկարագրենք այդ տարբերակը, ապա Տեր-Պետրոսյանը նախկինի պես առաջարկում է կարգավորման փուլային տարբերակ, որի ընթացքում Ադրբեջանին պետք է անցնեն որոշ տարածքներ, իսկ Լեռնային Ղարաբաղը ստանա միջազգային երաշխիքներ ունեցող կարգավիճակ: Ըստ առաջին նախագահի, քանի դեռ ԼՂ հակամարտությունը չի կարգավորվել, Հայաստանը զարգանալու որեւէ լուրջ հեռանկար չունի:  

Հնարավո՞ր է արդյոք «տարածքներ խաղաղության դիմաց» բանաձեւը այսօր՝ թերեւս ոչ ոք ճշգրիտ ասել չի կարող: Այլ կերպ ասած, դա գոնե այս պահին շատ տեսական հեռանկար է: Իսկ ի՞նչ հեռանկար կարող են առաջարկել Տեր-Պետրոսյանի մոտեցումների հակառակորդները: Հիմնական մոտեցումն այն է, որ Հայաստանը կարող է զարգանալ նաեւ ԼՂ հարցի չկարգավորվածության պայմաններում: Ավելին, եթե մեզ հաջողվի զարգացնել տնտեսությունը, դա հնարավորություն կտա ունենալ հզոր բանակ, դա էլ իր հերթին երաշխիք է հակամարտությունը նվազագույն կորուստներով, կամ եթե ավելի պարզ, մեր օգտին լուծելու համար:      

Որքանո՞վ է իրատեսական այս տեսակետը: Տեր-Պետրոսյանի ելույթում օրինակներ էին բերված «ազգ-բանակ» ունեցող Շվեյցարիայի ու Իսրայելի փորձից, որոնցից մեզ առավել «հոգեհարազատ է» Իսրայելի օրինակը: Ընդ որում, Իսրայելի փորձը առաջին նախագահի համար ընդունելի չէ մի քանի պատճառներով: Նախ, Իսրայելը ստիպված է պաշտպանվել ոչ միայն իրեն սահմանակից բոլոր երկրներից, այլեւ ընդհանուր առմամբ մոտ երկու տասնյակ երկրներից: Իսկ Հայաստանը սահմանային առճակատման մեջ է իր 4 հարեւաններից միայն մեկի հետ, իսկ երկու հարեւանների հետ ունի ջերմ ու բարիդրացիական հարաբերություններ: Իսլամական շատ երկրների կողմից Իսրայելը որպես պետություն ճանաչված չէ, իսկ Հայաստանին չի ճանաչել միայն մեկ երկիր` հեռավոր Պակիստանը: Այսպիսով, Հայաստանը Իսրայելի փորձն ընդօրինակելու կարիք չունի: Իսկ որ ամենակարեւորն է` Հայաստանը չունի այնպիսի ռեսուրսներ, ինչպիսիք ծախսում է Իսրայելը «ազգ բանակ»-ի վրա: 

Բայց այնուամենայնիվ, կարո՞ղ ենք արդյոք մենք էլ Իսրայելի օրինակով վերածվել «ազգ-բանակի» ու դառնանք տարածաշրջանում «խաղի կանոններ» թելադրող: Դա պարզելու համար բերենք մի քանի ցուցանիշներ: Իսրայելի համախառն ներքին արդյունքը մոտ 300 միլիարդ դոլար է: Դրա 5.5 տոկոսը` տարեկան մոտ 16 միլիարդ դոլար, ծախսվում է ռազմական նպատակներով: Հայաստանը ռազմական կարիքներին ուղղում է իր 10-11 միլիարդ դոլարանոց ՀՆԱ-ի մոտ 4 տոկոսը` 400 միլիոն դոլար: Զուտ թվաբանորեն, հաշվի առնելով Իսրայելի եւ ՀՀ բնակչության թվերի տարբերությունը, իսրայելական մոդելը Հայաստանում «տեղադրելու համար» մեզ անհրաժեշտ է ունենալ ոչ թե 300 միլիարդ, այլ 130 միլիարդ դոլարի ՀՆԱ:

Կրկին զուտ թվաբանորեն հաշվի առնելով, որ Իսրայելի թշնամիների թիվը մի քանի անգամ գերազանցում է Հայաստանի թշնամիների թվին, ապա իսրայելական մոդելով պաշտպանական համակարգ ունենալու համար մեզ անհրաժեշտ է 130 միլիարդ դոլարից էլ պակաս ՀՆԱ: Թող լինի, ասենք, 60-70 միլիարդ: Սա 6 անգամ ավելի է, քան մեր այսօրվա ՀՆԱ-ն: Այսինքն, եթե մենք ունենանք 6 անգամ ավելի մեծ ՀՆԱ, քան այսօր, եւ մեր պաշտպանության վրա ծախսենք դրա 5.4 տոկոսը կամ 3-3.5 միլիարդ դոլար, ապա զուտ թվաբանական տեսանկյունից կարող ենք ասել, որ մեր եւ Իսրայելի պաշտպանվածության մակարդակները գրեթե հավասար են: Սա, իհարկե, շատ հեռու է մասնագիտական ռազմագիտական-տնտեսական բանաձեւ լինելուց, բայց ընդհանուր առմամբ ուրվագծում է իսրայելական մոդելով հայկական «ազգ-բանակի» ռեսուրսային «թվաբանությունը»: 

Մի խոսքով, «ազգ-բանակ» դառնալու համար պետք է, որ մեր տնտեսությունը զարգանա ու աճի մի քանի անգամ: Հնարավո՞ր է դա արդյոք: Եթե Իսրայելին հաջողվել է իր անապատներում, ոռոգման ջուր գրեթե չունենալու պայմաններում ստեղծել այնպիսի գյուղատնտեսություն, որով կերակրվում է Եվրոպան, ապա ինչու հնարավոր չէ հսկայական բերրի հողեր, շատ բարենպաստ կլիմա ու ոռոգման ջրի անսպառ աղբյուրներ ունեցող Հայաստանում ստեղծել նմանատիպ գյուղատնտեսություն: Հնարավո՞ր է: Իհարկե հնարավոր է: Եթե պարբերաբար լայնածավալ պատերազմների մեջ ապրող Իսրայելում հսկայական օտարերկրյա ներդրումներ են արվել ու արվում, այդ երկիրը դարձել է աշխարհի տեխնոլոգիական կենտրոններից մեկը, հնարավո՞ր է շատ ավելի խաղաղ պայմաններում ապրող Հայաստանն էլ ներդրումներ ներգրավի: Իհարկե հնարավոր է: Եթե Իսրայելը կարողանում է արտադրել ռազմական բարձր տեխնոլոգիական արտադրանք ու տարեկան 5-7 միլիարդ դոլարի զենք վաճառել, հնարավո՞ր է, որ Հայաստանում էլ ստեղծվի նման ռազմարդյունաբերական համալիր: Անշուշտ հնարավոր է:

Հնարավոր է, բայց այդ հնարավորությունը նույնպես շատ տեսական է: Այլ կերպ ասած, մենք այսօր կանգնած ենք երկու`խիստ տեսական տեսլականների առաջ: Կամ մենք գնում ենք Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի առաջարկած ճանապարհով, այսինքն փուլային տարբերակով կարգավորում ենք ԼՂ հարցը, տարածքներ ենք հանձնում ու ստանում խաղաղ զարգանալու հնարավորություն, կամ գնում ենք երկիրն ընդհանրապես եւ տնտեսությունը մասնավորապես թռիչքաձեւ զարգացնելու ճանապարհով, ունենում հզոր, գերժամանակակից, հակառակորդին ահուսարսափի մեջ պահող բանակ ու ռազմական ենթակառուցվածքներ: Ցավոք, այս երկու տարբերակներն էլ խիստ տեսական են: Գուցե կա երրորդ, խիստ իրատեսական տարբերակ, բայց այդ մասին մինչ օրս ոչ ոք չի խոսել: