Պատերազմ և խաղաղություն. ադրբեջանական տարաձայնություններ

Լուսանկարում՝ Է. Նալբանդյանը և Է. Մամեդյարովը Լիսաբոնում Հյուսիսատլանտյան Դաշինքի Խորհրդի հանդիպմանը, 2010 թ. (ԱԳՆ պաշտոնական կայքից)

Փետրվարի 26-ին Ժնևում մեկնարկեց ՄԱԿ Մարդու իրավունքների խորհրդի 37-րդ նստաշրջանը: Նիստերում ելույթներ ունեցան Հայաստանի և Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարները: Մամեդյարովը ելույթ ունեցավ Նալբանդյանից առաջ և իր ելույթում մեծ տեղ հատկացրեց «իր երկրի 20%-ի հայկական օկուպացիային», որի արդյունքում Ադրբեջանն ունի «մեկ շնչին հասնող փախստականների և բռնի տեղահանված անձանց» ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը: Նա նաև ներկայացրեց Խոջալուի դեպքերի ադրբեջանական վարկածը:

Նալբանդյանը՝ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի և Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխարգելելու և պատժելու մասին կոնվենցիայի 70-ամյակների համատեքստում խոսեց Սումգայիթյան ջարդերի մասին և նշեց, որ այդ հանցագործության պատասխանատուների անպատժելիությունը բերեց նոր ողբերգությունների, «ինչպիսիք էին հայկական կոտորածները և էթնիկ զտումները Բաքվում, Կիրովաբադում (Գանձակում), Մարաղայում և շատ այլ վայրերում»:

Նալբանդյանն անդրադարձավ նաև Խոջալուի դեպքերին, նշելով, որ Ադրբեջանի կողմից շինծու մեղադրանքները, այդ թվում Խոջալուի քարոզչությունը, իրենց ոճրագործությունները կոծկելու, պատասխանատվությունից խուսափելու և ուշադրությունը շեղելու նպատակ են հետապնդում:

Մամեդյարովը իր ելույթում նշեց, որ մարդու իրավունքները և կայուն զարգացումը փոխլրացնող երևույթներ են: Իսկ որպես կայուն զարգացման երաշխիք նա բերեց կայացած կրթությունը, որը «Ադրբեջանի ներքին քաղաքականության գլխավոր առաջնահերթյունն է»: Կա՛մ Մամեդյարովը անկեղծորեն տեղյակ չէ իր երկրի կրթական համակարգից, կա՛մ Ադրբեջանում սեփական պատկերացումն ունեն կայացած կրթական համակարգի վերաբերյալ:

Նալբանդյանը, խոսելով Ադրբեջանի հայատյաց քաղաքականության մասին, հպանցիկ անդրադարձ կատարեց նաև ադրբեջանական «կայացած կրթությանը», նշելով, որ «մարդու իրավունքներով զբաղվող շատ կառույցներ մտահոգություն են հայտնել Ադրբեջանում քաղաքական առաջնորդների, կրթական հաստատությունների և լրատվամիջոցների կողմից հայերի նկատմամբ մշտապես կիրառվող ատելության քարոզի առնչությամբ»:

Մամեդյարովի ելույթի  հետ գրեթե միաժամանակ ադրբեջանական մամուլում, ռուսական «ՌԻԱ նովոստի»-ին արված հղումով, լուր տարածվեց, որ Մամեդյարովը Ժնևում խոսել է Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահական ընտրություններից հետո բանակցային գործընթացին վերադառնալու մասին, եւ հավելել, որ «պաշտոնական Բաքվի համար ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորմանն այլընտրանք այս պահին չկա»:

Նա բավական հետաքրքիր ձևակերպմամբ է անդրադարձել խաղաղ կարգավորմանը, ասելով, որ «քանի դեռ դիվանագետները չեն հոգնել, անհրաժեշտ է ավելի ակտիվացնել այդ գործընթացը, քանի որ բոլորը գիտեն, թե որ ճանապարհով է պետք գնալ, որպեսզի զորքերը վերադառնան զորանոցներ, մարդիկ վերադառնան իրենց տները և խաղաղություն հաստատվի»:

«ՌԻԱ նովոստի»-ի կայքում որևէ անդրադարձ չկա Մամեդյարովի՝ Ժնևի ելույթի կամ ընդհանրապես այցի վերաբերյալ, ուստի հիմքեր կան ենթադրելու, որ այս (ապա)տեղեկատվությունը, տարածվել է ներքին լսարանի, կամ Հայաստանի համար՝ ադրբեջանական լավագույն ավանդույթներով ուշադրություն շեղելու նպատակով:

Այդուհանդերձ, եթե անգամ նման միտք արտահայտվել է Ժնևում, ապա, միևնույն է, դրա կապն իրականության հետ լուրջ կասկածի տակ է: Մինչ Մամեդյարովը Ժնևում էր, Ալիևի օգնական Ալի Հասանովը գտնվում էր Ամստերդամում՝ Եվրոպայի ադրբեջանցիների Կոնգրեսի 6-րդ արտահերթ համագումարին:

Այնտեղ հնչեցրած նրա մտքերից ամենևին չի բխում, որ Ադրբեջանը պատրաստ է երկխոսության: Երկխոսությանը որոշակիորեն խանգարում են նրա ելույթում տեղ գտած «Իրևանի խանությունը ադրբեջանական պետություն է», «Հայաստանը օկուպացիայի և պատերազմի խորհրդանիշ է», «եթե մեզ չխանգարեն՝ մեկ շաբաթում կազատագրենք մեր տարածքները» և նմանօրինակ այլ ձևակերպումները: Հասանովը նաև նշել է, որ Ադրբեջանին և Եվրոպայում բնակվող ադրբեջանցիներին դիմակայում է եվրոպական վերնախավի հետ սերտ կապեր ունեցող հզոր հայկական սփյուռքը՝ ճյուղավորված ցանցով և կենտրոններով՝ Բրյուսելում, Լոնդոնում ու Փարիզում: Սա, թերևս, միակ դեպքն է, երբ մեր ցանկությունը համընկնում է ադրբեջանցու պատկերացրած իրականության հետ:

Միայն Ալի Հասանովի հայտարարությունները չեն, որ հակասում են ակտիվ բանակցությունների վերսկսման մասին Մամեդյարովի մտքերին: Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար Զաքիր Հասանովը  ՀԿ-ում ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչ Տոյվո Կլաարի հետ հանդիպման ընթացքում նշել էր, որ ավելի լավ կլիներ, եթե միջազգային կառույցները զբաղվեին հակամարտության բուն պատճառների վերացման ուղղությամբ, քան հակամարտության հետևանքների հետաքննությամբ: Իսկ այն, որ Հասանովը «բուն պատճառներ ասելով»  նկատի ունի հայերի արդարացի պահանջները, առնվազն բարդ է հերքելը:

Չենք կարող շրջանցել նաև Ալիևի ունեցած տարածքային նկրտումները՝ ընդհուպ մինչեւ Երեւան, որոնց մասին նա հայտարարեց փետրվարի 8-ին, իշխող կուսակցության համագումարին: Դրա վերաբերյալ անգամ իրենց ծույլ կոչերն արեցին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների ներկայացուցիչները, կրկին հակամարտության կողմերն հորդորելով զուսպ լինել եւ այլն: Ադրբեջանի նախագահը նախկինում էլ, մանավանդ նախընտրական շրջաններում բազմիցս հանդես է եկել նման հռետորաբանությամբ, ինչը, սակայն, պատերազմի չի բերել: Հնարավոր է, որ այս անգամ ևս ամեն ինչ սահմանափակվի առավելագույնը ընտրություններին և դրան հաջորդող մի քանի օրերին սահմանային լարվածության աճով:

Չի բացառվում նաև, որ իրարամերժ հայտարարությունների հիմքում ընկած է ադրբեջանական ներիշխանական պայքարը: Հայտնի է, որ Ալիևի կնոջ կլանի՝ Փաշաևների և ավագ Ալիևի «հին գվարդիայի» միջև հարաբերությունները լարված են, իսկ տեսակետներն ու հետաքրքրությունները չեն համընկնում: Սա ավելի ձեռնտու տարբերակ է մեզ համար, քանի որ ընտրություններից հետո Ալիևը զբաղված կլինի ներքաղաքական խնդիրներով և կտրուկ  քայլերի գնալու հավանականությունը զգալիորեն կնվազի: Եթե, իհարկե, նրան հաջողվի պահպանել երկու ուժերի բալանսը, հակառակ դեպքում միգուցե անհրաժեշտ կլինի արհեստականորեն շեղել ուշադրությունը՝ ստեղծելով ավելի թեժ կետ: Այդուհանդերձ, անկախ նրանից, թե ինչ փոփոխություններ տեղի կունենան, կամ գուցե չեն ունենա Ադրբեջանում ընտրություններից հետո, մեզ անհրաժեշտ է պատրաստ լինել դեպքերի ցանկացած զարգացման: Ոչ մի երաշխիք չկա, որ դիվանագետները հանկարծ չեն հոգնի:

Վլադիմիր Մարտիրոսյան