Չի ստացվել. «Առաքել». եւս մեկ ֆիլմ եղեռնի թեմայով

Տպագրվել է «Հայկական Ժամանակ» օրաթերթի՝ 2005 թվականի հոկտեմբերի 20-ի համարում

Առաքելը, որը վերջին հինգ տարիների ընթացքում քարանձավներում է բնակվել՝ «իր Աստվածը որոնելով», իմանալով հայերի կոտորածների մասին, վերադառնում է տուն, որտեղ ողջ է գտնում միայն փոքրիկ Առաքելին, որը, ինչպես հետո պարզվում է, իր եղբորորդին է, եւ դայակ Սեդային, որին սիրում է: Երեխային իր անունով են կնքել, քանի որ իրեն «հրեշտակ դարձած» էին կարծում: Իսկ փոքրիկ Առաքելն ու Սեդան փրկվել էին միայն այն պատճառով, որ Առաքելի հայրը նրանց «դեղատուն ղրկած էր»: Եվ ահա նրանք երեքով թափառում են լեռներում ու անտառներում, որից հետո հիվանդ Առաքելը երեխային ու Սեդային փրկարար նավ է նստեցնում, իսկ ինքը՝ մնում: Գրեթե սա է Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված «Առաքել» ֆիլմի հիմնական սյուժեն:

Այն բավականին միօրինակ ու ձգձգված է, բավականին կցկտուր, եւ վստահաբար ասել, թե Հայոց ցեղասպանության մասին ոչ մի տեղեկություն չունեցող մարդու համար ֆիլմը դիտելուց հետո ամեն ինչ պարզ կդառնա, թերեւս հնարավոր չէ: Ֆիլմի ռեժիսոր Զոհրապ Բեկ-Գասպարենցը, որը նաեւ սցենարի համահեղինակն է եւ գլխավոր դերակատարը, այդ կարծիքին չէ: Նա համարում է, որ դրա համար պարտադիր չէ ցույց տալ, թե ինչպես է թուրքը կտրում հայի վիզը, ինչպես է բռնաբարում հայ կանանց: Բացի սպանված մարդկանցով մի քանի տեսարաններից, ցեղասպանությունը բացահայտող երկու-երեք նախադասություն է ասվում. «Թուրքը ամենքը...»,- սկսում է Սեդան, իսկ Առաքելը չի թողնում շարունակել. «Գիտեմ, ամեն բան գիտեմ»:

Սեդան, որի դերակատարը (եւ ֆիլմի սցենարի համահեղինակը) Կարինե Ջանջուղազյանն է, կարդում է նաեւ Թալիաթ փաշայի նամակը, որը պարզ չէ, թե ինչպես՝ հայտնվել էր Առաքելի մոտ, ու բարձրաձայնում է նամակի տողը՝ ոչ մեկ հայ... Սեդան երեխային բացատրում է նաեւ, որ իրենք տուն չունեն, եւ որ թուրք ասկյարը այրել է իրենց տունը: «Առաքել» ֆիլմը բավական հարուստ է սիմվոլներով. երկու Առաքել, հաճախակի ցուցադրվող ամպեր, «որոնք մի օր անպայման պետք է բացվեն», խաչված գառ, այբուբենի «զինվորիկներ», խաչ ու պարսատիկ: Վերջին երկուսն ամբողջ ֆիլմի ընթացքում  անընդհատ փոքրիկ Առաքելի ձեռքին են, որի դերասանն, ի դեպ, Զոհրապ Բեկ-Գասպարենցի որդին է: Սակայն, ըստ ռեժիսորի, ֆիլմի՝ սիմվոլներով հարուստ լինելը չի նշանակում, թե Եղեռնը մեզանում սիմվոլի է վերածվել: Ռեժիսորը նշում է, որ խաչն ու պարսատիկը՝ երկուսն էլ զենք են, եւ որ դրանք անընդհատ պետք է հայի ձեռքին լինեն: Միեւնույն ժամանակ ֆիլմի միջով կարմիր թելի պես անցնում է այն գաղափարը, որ «սա դատը Աստվածը պիտի ընե»: Ռեժիսոր Բեկ-Գասպարենցն ասում է, որ իր ֆիլմը նաեւ կինոնկար է աղանդների դեմ:

«Առաքել»-ի լուռ հատվածի մասին խոսելիս ռեժիսորը չբացառեց, որ այն չափից ավելի երկարացված է: Սարերում գտնվող Առաքելի մեջ հիշողություններ է արթնացնում երեխայի պոկած եւ Սեդային նվիրած մեկ մանուշակը: Նա մտաբերում է, թե ինչպես էր ինքը, մանուշակների փունջը ձեռքին, վազելով բարձրանում տան աստիճաններով եւ սենյակի դռները բացելով՝ կարկամում: Իսկ նրա եւ սենյակում գտնվող մարդկանց միջեւ հայացքների լուռ փոխանակությունը տեւում է մի ամբողջ երկու-երեք րոպե: Սակայն ֆիլմը դիտողների համար այդպես էլ չի պարզվում, թե Առաքելը որտեղից էր գալիս, ինչ տեսավ այդ սենյակում եւ ինչու արտասվախառն աչքերով «գլուխը կորցրած» փախավ: Ահա այդ տեսարանի ժամանակ «Մոսկվա» կինոթատրոնի դահլիճում, որտեղ այս օրերին օրական երկու անգամ ցուցադրվում է ֆիլմը, սկսում են շշուկներ լսվել, եւ դրանք աստիճանաբար վերածվում են մի քիչ ավելի բարձր ձայների:

Ահա այդ տեսարանի ժամանակ էր, որ հանդիսատեսներից երկուսը ձանձրացած դուրս եկան դահլիճից. «Ավելի լավ է գնանք «Կուբը» նայենք»: Սակայն հանուն օբյեկտիվության պետք է նշել նաեւ, որ այդ նույն դահլիճում, այդ նույն ֆիլմի ընթացքում լսվում էր նաեւ այսպիսի արտահայտություն. «Խունկի հոտը զգացի՞ր»: «Առաքելը» դիտողի մոտ այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ այն շատ սուղ միջոցներով է նկարահանվել: 21-րդ դարում ստեղծված ֆիլմում հաճախ չէ, որ կարելի է շարժվող կադր տեսնել: Ռեժիսորը հաստատում է, որ «Առաքելի» վրա ծախսված գումարները ծիծաղելի են՝ մոտավորապես 100 հազար դոլար: Իսկ նկարահանումներն Արեւմտյան Հայաստանում չեն կատարվել, այլ Լուռու մարզում, Գյումրիում, Սեւանում եւ Երեւանում: «Առաքելը», որը նվիրված է Եղեռնի զոհերի հիշատակին, Զոհրապ Բեկ-Գասպարենցի առաջին լիամետրաժ կինոնկարն է: Մինչ այդ նա երկու կարճամետրաժ ֆիլմ է նկարահանել, որոնք կոչվում են «Գնա խաղաղությամբ» եւ «Համբուրգեր»: 

Աննա Զախարյան