Լավ ընտանիքից այստեղ չեն ընկնում. անչափահաս կալանավորները հաճախ ՔԿՀ-ում են բացահայտում՝ ինչ լավ բան է դասը

«Աբովյան» քրեակատարողական հիմնարկի անչափահաս կալանավորներից մեկը մեծ հաճույքով անգլերեն է սովորում, երբ հարցնում ես՝ ինչու նախկինում չես սովորել, պարզվում է՝ դպրոց չի գնացել: Մեկ ուրիշը կտրականապես հրաժարվել է ՔԿՀ-ում կազմակերպվող դասերին հաճախել, բայց մի քանի պարապմունքից հետո որոշել է դառնալ ծրագրավորող: Մեկ այլ կալանավոր էլ պատմության ուսուցչին է փորձում նմանվել, դառնալ պատմաբան:

«Աբովյան» ՔԿՀ-ում այս պահին անչափահաս դատապարտյալներ չկան, բայց կա 8 կալանավոր. նրանց գործերով վճիռներ դեռ չեն կայացվել: Անչափահաս կալանավորները 2019 թվականի սեպտեմբերից հնարավորություն ունեն կրթություն ստանալ պետական հանրակրթական ծրագրով: Նրանցից մեկը սովորում է ութերորդ դասարանում, երեքը իններորդ դասարանում են, երեքը՝ տասներորդ և մեկը՝ տասնմեկերորդ: ՔԿՀ-ում նախկինում եղել են միայն դեկորատիվ կիրառական արվեստի, անգլերենի, համակարգչային հմտությունների դասընթացներ, և քանի դեռ հանրակրթության ծրագիրը չէր իրականացվում, դասավանդվում էր նաև հայոց լեզու և մաթեմատիկա:

«Դժվար է ասել, թե անչափահասներն այստեղ լավ են սովորում, բայց, օրինակ, անչափահաս ունենք, որ մեծ հաճույքով անգլերեն է սովորում: Նախկինում դպրոց չի գնացել: Ապրել է գիշերօթիկում: Հիմա շատ արագ ոչ միայն անգլերենից է առաջընթաց գրանցում, այլև ընդհանուր զարգացման մակարդակում է փոփոխությունն ակնհայտ»,- ասաց «Աբովյան» ՔԿՀ-ի սոցիալ-հոգեբանական և իրավական բաժնի պետ Նունե Միքայելյանը:

Նա նշեց, որ 2014 թվականից ՔԿՀ-ում կտրուկ նվազել է անչափահաս դատապարտյալների թիվը, քանի որ փոխվել է պետության քաղաքականությունը: Այժմ անչափահասներին տրվում են այնպիսի պատժատեսակներ, որոնք կարող են կրել՝ գտնվելով ազատության մեջ: Օրինակ՝ հանրային աշխատանքներ՝ ձյուն մաքրել, այգեգործություն եւ այլն:

Անչափահասների դատապարտման գերակշռող պատճառներից են գողությունը, ավազակային հարձակումը և սպանությունը՝ դանակահարությամբ։ Խարդախությունը և այլ հանցանքներ անչափահասներին այդքան էլ հատուկ չեն:

Ի՞նչ կարելի է անել, որ անչափահասները ցանկություն չունենան հանցանք գործելու, որ նրանք այստեղ չհասնեն: Միքայելյանը վստահ է, որ դպրոցներում պետք է գումար աշխատելու և այն ճիշտ տնօրինելու տեսական-գործնական մի առարկա լինի. «Անչափահասը դպրոցի վերջին տարիներին պետք է հասկանա, որ ինքը պիտի վաստակի, թե չէ հեշտ գումար գտնելու մասին են մտածում: Պիտի վաստակեն գումար, որ հասկանան դրա արժեքը»: Նա նշեց, որ կին դատապարտյալներն այստեղ վարսահարդարման դասընթաց են անցնում ու աշխատում․ «Խորհուրդ ենք տալիս իրենց հաշվեհամարին գումար ունենալ, քանի որ այստեղ շատ ծախսեր իրենց ուսերին չեն, բայց դուրս գալուն պես իրենք առնչվելու են հոսանքի, ջրի, գազի վարձերի, օրվա հացի խնդրին»:

Ինչպիսի՞ն են ՔԿՀ-ում գտնվող երեխաների հարաբերություններն ընտանիքների հետ։ Հարցի պատասխանը տխուր է. «Անչափահասներին հաճախ ընտանիքի անդամներից ոչ ոք չի այցելում: Զանգահարում ենք, խնդրում, պատճառաբանում են, որ սոցիալապես վատ վիճակում են, չեն կարող ոչինչ բերել: Ասում ենք, որ երեխան որևէ բանի կարիք չունի, բայց ձեր այցը կարևոր է, նա իրեն ավելի լավ կզգա, լքվածության զգացողությունը չի լինի: Սակայն դեպքեր են եղել՝ հեռախոսահամար են փոխել, որ չկարողանանք զանգել: Եղել է նաև դեպք՝ մենք ենք հասկացել, որ ավելի լավ է՝ այդպիսի հարազատների հետ կապը չշարունակվի. անչափահասներից մեկի հոր հետ էինք կապ հաստատել, հայրը չէր էլ ուզում գալ, մենք էլ հասկացանք, որ եթե այդպիսի մարդու հետ կապը պահպանվի, երեխան չի խուսափի կրկին հանցագործության մեջ ներգրավվելուց»:

Եթե գողությունների պարագայում հաճախ խնդիրը սոցիալական է, ապա դանակահարությունների պարագայում, թերևս, ուրիշի կյանքը չարժևորելու խնդրին ենք առերեսվում: Միքայելյանի խոսքով՝ դեպքերը հնարավոր է կանխարգելել, եթե երեխաների մեջ սերմանվի ինքնազսպման ունակությունը. «Անչափահասներն այստեղ փորձում են ձևավորել քրեական մթնոլորտ. «Որոգայթ»-ն ու նմանատիպ ֆիլմերը երեխաների մոտ ձևավորում էին այնպիսի մտածելակերպ, որ դպրոցից արդեն գալիս էին այստեղ քրեական մտածելակերպով: Ոչ թե այստեղ էին նման բաներ տեսնում ու սովորում, այլ բերում էին այդ կենսակերպը: Հիմա դա այդքան էլ շատ չէ»:

Անչափահասի առաջին զգացումը քրեակատարողական հիմնարկում վախն է, լքվածության, միայնակության զգացումը, տագնապը։ Այս մասին նշեց «Աբովյան» ՔԿՀ-ի սոցիալ-հոգեբանական և իրավական բաժնի գլխավոր մասնագետ, հոգեբան Շուշան Մաթևոսյանը: «Գաղութ անչափահասների հասնելու հիմնական պատճառներից է սոցիալականը, ընտանիքում պարբերաբար դրսևորվող բռնությունը, և պարտադիր չէ, որ դա դրսևորվի ծեծուջարդով. կարող է լինել հոգեբանական բռնություն»,- նշեց նա:

Հոգեբանի դիտարկմամբ՝ այստեղ գրեթե բոլոր դեպքերում բաժանված ընտանիքների երեխաներ են. երբ մայրը, կարիքները հոգալու համար մի քանի տեղ աշխատելով, չի հասցնում հետևել՝ ինչով է զբաղված երեխան. «Որպես կանոն՝ անչափահասն ընկնում է վատ շրջապատ, որն էլ դրդում է նրան՝ գնա, որոշակի արարքներ անի, բերի, խմբի հետ կիսի»: Նրա բազմամյա փորձը վկայում է, որ դանակահարությունն ընտանիքում առկա բռնության հետեւանքն է:

Ի՞նչ է արվում ՔԿՀ-ում քրեական կյանքից անչափահասներին հեռու պահելու համար: Ըստ հոգեբանի՝ փորձում են տալ նրանց կրթվելու հնարավորություն և ապահովել զբաղվածությունը․ «Այլապես պայմանները, միջավայրն ամբողջովին նրանց դեգրադացիայի են ենթարկում: Այնպես էլ չէ, որ նրանց համար կրթությունը հիմնական արժեք է եղել: Կան, իհարկե, խելոքներ, բայց հիմնական մասը դպրոցից դուրս մնացածներն են: Այստեղ նրանք այդ բացը պիտի լրացնեն: Շատ դժվար է նրանց հասցնել այն գաղափարը, որ կրթությունն արժեք է: Աշխատում ենք՝ համոզելու, խաղացնելու մեթոդներով: Ասում ենք, միևնույնն է, բան չունես անելու, արի դասի, օրդ կանցնի: Նրանք էլ իրենց պահում են բոլոր աշակերտների պես. ունեն սիրելի ուսուցիչներ, ունեն նաև այնպիսի դասեր, որոնցից ուզում են փախչել»:

Այստեղ կարևորում են, որ երեխաներին իրենց ապագան չկապեն այս կյանքի հետ: Հոգեբանի դիտարկմամբ՝ շատ բան փոխվել է ՔԿՀ-ում, և շատ բան էլ կփոխվի: Շուտով դատապարտյալները հնարավորություն կունենան այստեղ նորմալ աշխատել-վաստակել իրենց տարրական պահանջների համար գումարը: «Արթ-լանչ»-ը կամ նման մի ծառայություն նրանց կկերակրի, ու մտավախություն կա՝ հանկարծ երեխաներն այստեղ իրենց հարմարավետ չզգան ավելի, քան ազատության մեջ, որ նորից ու նորից վերադառնան:

Ի՞նչ է պետք անել՝ կանխելու համար անչափահասի այստեղ գալը: Հոգեբանը վստահ է՝ բարեկեցիկ ընտանիք է պետք, և հասարակության մեջ լավ դեր՝ պիտանի մարդու դեր. «Ընտանիքում հաճախ ծնողները սխալ, ոչ առողջ համարձակություն են ներշնչում՝ ես քո կողքին եմ, տեր եմ, արա ցանկացած բան: Բայց միշտ չես կարող կողքին լինել: Մի դեպք չկա, որի մասնակիցներն ապրել են ճիշտ սոցիալական կյանքով... Ասույթ կա, թե ոչ ոք ապահովագրված չէ այստեղ հայտնվելուց: Ես կարող եմ հերքել դա. լավ ընտանիքից մարդն այստեղ չի ընկնի»:

Հասարակական գործիչ, պատմական գիտությունների թեկնածու Կամո Առաքելյանը համարում է, որ կրթությունն անչափահաս կալանավորներին անհրաժեշտ է, որ նրանք գիտելիքներ ունենան այստեղից դուրս գալուց հետո նորովի ապրելու համար. «Երեխաներից մեկը մի օր ասաց, որ ուզում է ինձ նման սովորել ու ինձ նման պատմաբան դառնալ: Ինձ շատ հպարտ զգացի»: ՔԿՀ-ում, ըստ Առաքելյանի, առաջնային բացը մշակութային միջոցառումների պակասն է. «Երեխաներին պետք է ակտիվ շփում մշակույթի հետ»:

Ինֆորմատիկայի ուսուցիչ Արտաշես Մակարյանի խոսքով՝ այստեղ սկզբում երեխաները չեն ուզում դասի գալ, սակայն մի-երկու պարապմունքի համոզելով բերելուց հետո տեսնում են, որ դասը նրանց շատ է դուր գալիս: «Մի աշակերտ ունեմ, որ բացարձակ չէր ուզում դասերին մասնակցել: Իր հետ մի փոքր անհատապես աշխատանք տարվեց, և հիմա ոչ միայն ոգևորությամբ է դասի գալիս, այլև ուզում է ծրագրավորող դառնալ: Երեխաներից մեկը, որ ուղղակի փայլուն ուղեղ ունի, բայց դա ժամանակին չի օգտագործել ու հայտնվել է այստեղ, կարող է դասի ժամանակ այնպիսի հարց տալ, որ ինձ լուրջ մտածելու տեղիք տա: Եվ դա շատ ուրախալի է: Հենց այսօր ես նրանցից մեկի հետ առաջին դասն արեցի. տղան փայլուն ուղեղ ունի, գրում է շատ արագ, բայց կարդալ չի կարողանում: Քանի որ անընդհատ լատիներենով է համակարգչով գրել, հայերեն տառերը, կարելի է ասել, չգիտի: Այսօր հայերեն տառերն եմ ցույց տվել: Շատ արագ սովորում է ամեն ինչ: Ափսոս է, նման երեխայի հետ չեն աշխատել: Հասկանո՞ւմ եք՝ ամեն երեխայի մի քիչ էլ պետք է ստիպել, որ սովորի»,- նշեց նա:

Նրա խոսքով՝ այս աշխարհը վատն է դարձնում կրթության բացակայությունը. «Ընտանիքում բռնությունը, ամեն տեսակ հանցանքներ ծնվում են վատ կրթությունից: Ես չեմ տեսել ընտանիք, որտեղ կիրթ են, և կա բռնություն, ծեծ»: Արտաշես Մակարյանը, որ աշխատում է թե՛ անչափահաս և թե՛ չափահաս ազատազրկվածների հետ, հավաստում է, որ անչափահասների հետ աշխատանքն էական առանձնահատկություններ ունի. «Անչափահասները մի քիչ շատ են տրված քրեական ենթամշակույթին. իրենք դա շատ խորն են ընկալում. «Ճիշտը մեկն ա» ու նման բաներ են խոսում լրջորեն»:

Հնարավո՞ր է քրեական ենթամշակույթը լիովին արմատախիլ անել. Մակարյանը ժպտում է. «Մի օր դասի ժամանակ տեսնում եմ երեխան ձեռքին գրիչով նկարում է հայտնի դաջվածքը՝ «փանջը»: Դասս ընդհատեցի ու սկսեցի իր հետ խոսել այն մասին, որ ինքն այստեղից հեռանալիս պիտի ոչինչ չտանի, նո՛ր կյանք պիտի սկսի: Պետք չէ, որ նման մի դաջվածք անընդհատ իր ձեռքին հիշեցնի այս վայրի մասին, իր կյանքի այս շրջանի մասին: Ես իրենց հետ զրույցներում պատմում եմ՝ քրեական մշակույթը որտեղից է ծագել, ինչպես է զարգացել, ինչու, ով է ստեղծել: Նրանք զարմացած՝ այդ պահից սկսած ուրիշ ձևով են մոտենում դրան: Մի պահ առաջ մտածում էին, թե դա ինչ-որ վեհ գաղափար էր, որի կրողը պիտի լինեն, իսկ հիմա հայտնվել է մեկը, ով իրենց բացատրում է, որ դա կեղծ արժեք է, և իրենք սկսում են մտածել»: