Հայաստանը ներկայումս գտնվում է ցածր գնաճային ֆոն ունեցող երկրների շարքում, ինչը ինքնին դրական պրոցես է. Քթոյան

Վիճակագրական կոմիտեի՝ նախօրեին հրապարակած տվյալներով՝ 2020 թվականի հունվարին նախորդ տարվա հունվարի համեմատ գնաճը Հայաստանում կազմել է 0.2 տոկոս: Իսկ սննդամթերքի եւ ոչ ալկոհոլային խմիչքների ապրանքախմբի գծով անգամ արձանագրվել է գնանկում՝ 1.8 տոկոսի չափով:

2020 թվականի հունվարի 1-ից Հայաստանն անցել է ԵԱՏՄ ընդհանուր մաքսային դրույքաչափերի: Իսկ դա ենթադրում էր երրորդ երկրներից ներկրվող 700-ից ավելի ապրանքատեսակների մաքսատուրքի բարձրացում, ինչն էլ իր հերթին կբերեր դրանց գների բարձրացման: 2019-ի վերջին ամիսներին որոշները գուժում էին, որ 2020 թվականի հունվարի 1-ից մեծ գնաճ է սպասվում, բայց ինչպես երեւում է ՎԿ-ի հրապարակած տվյալներից՝ այդ «մեծ» գնաճը կազմել է 0.2 տոկոս:

«Հայկական ժամանակ»-ը թեմայի վերաբերյալ զրուցել է Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի Վիճակագրության ամբիոնի վարիչ Արմեն Քթոյանի հետ:

- Պարոն Քթոյան, ըստ Վիճակագրական կոմիտեի հրապարակած տվյալների, 2020-ի հունվարին՝ նախորդ տարվա հունվարի համեմատ, գնաճը կազմել է 0.2 տոկոս: Ինչպե՞ս եք գնահատում այս ցուցանիշը:

- Երկրները գնաճի առումով դասակարգվում են տարբեր խմբերի՝ հաշվի առնելով, թե այդ երկրներում ինչպիսին է գնաճի ֆոնը: Որպես կանոն, գնաճը եւ տնտեսության զարգացումն իրար հետ փոխկապակցված են: Եթե նայենք այն երկրները, որոնք թերզարգացած են կամ դեռեւս զարգացման ուղին են բռնել, այնտեղ գնաճի ֆոնն ավելի բարձր է: Այսինքն, գնաճային ճնշումները տնտեսությունում շատ ավելի ընդգծված է: Զարգացած երկրներն աչքի են ընկնում ավելի ցածր գնաճի ֆոնով: Այնտեղ գնաճը կարող է կազմել ենթադրենք մինչեւ 1 տոկոս. սա ներսում ակտիվ մրցակցային միջավայրի, ինստիտուցիոնալ զարգացման արդյունք է: Հայաստանը ներկայումս գտնվում է ցածր գնաճային ֆոն ունեցող երկրների շարքում, ինչը ինքնին դրական պրոցես է: Դա նշանակում է, որ ինստիտուցիոնալ զարգացումը շարունակվում է երկրում, ու մրցակցային միջավայրը բարելավվում է:

- Նախորդ տարվա վերջին շատ էր խոսվում, որ 2020-ի հունվարի 1-ից 700-ից ավելի ապրանքատեսակներ կթանկանան՝ այդ թվում սննդամթերքը: Այդ ապրանքատեսակների մաքսատուրքերի բարձրացման պարագայում «սարսափելի գնաճ» չեղավ: Ինչո՞վ եք սա բացատրում

-Նմանատիպ եզրակացությունները կամ մանիպուլյատիվ բնույթ ունեն՝ արհեստական աժիոտաժ առաջացնելու համար, կամ հիմնվում են զուտ տեսական դատողությունների վրա: Օրինակ՝ մաքսատուրքը եթե բարձրացավ՝ դա գնաճային ճնշումներ կստեղծի: Տեսականորեն այս դրույթը սխալ չէ, բայց գնաճը բարդ երեւույթ է: Գների վրա ազդում են բազում գործոններ: Նույն ժամանակահատվածում դու կարող ես քո մրցակցային վիճակը բարելավել, ինչը կբերի գնաճի ֆոնի թուլացման: Կարեւորն այն է, որ համակցության մեջ մենք ունենանք ցածր գնաճային ֆոն, ինչը եւ ունենք: Այդ տեսակի դատողությունները հիմնվում են տեսական՝ պարզ դատողությունների հիման վրա, որում հաշվի չեն առնվում այն գործոնները, որոնք գնաճի նվազման ուղղությամբ են լինում:

- Ի վերջո առաջիկա ամիսներին ԵԱՏՄ-ով պայմանավորված գնաճի սպասե՞լ, թե կունենանք այն արդյունքները, ինչ հունվարին:

- Կարծում եմ՝ ոչ: Մենք ունենք 8000 ապրանք ներկայացուցիչ կամ 750 ապրանքախումբ, եթե ԵԱՏՄ-ի 700 ապրանքատեսակների առումով նայենք, դրանք անվանացանկով տեսակարար կշիռ չեն կազմում զամբյուղի մեջ: Ընդհանրապես, եթե դու գտնվում ես ինչ-որ մաքսային գոտում եւ քեզ համար ստեղծված են արտոնյալ պայմաններ, դա ինքնին վատ է տնտեսության համար: Դա մենք տեսնում ենք, օրինակ՝ ավտոմեքենաների շուկայում: Հետեւաբար ասել, որ մաքսատուրքի բարձրացումը կբերի գնաճի, եւ դա բացասական է, սխալ է: Դա իր հետ բերում է նաեւ այլ դրական երեւույթներ՝ ինչի մասին չեն խոսում: Եթե դու մի ասպեկտը դիտարկում ես, մյուսը եւս պետք է հիշատակես: Արտոնությունների արհեստական պայմանների ստեղծումը միշտ վատ է տնտեսության համար:

- Շատ հաճախ տեսակետներ են հնչում, որ ցածր գնաճը տնտեսության վրա կարող է բացասական ազդել: Դա այդպե՞ս է, եթե այո, ապա արդյո՞ք առաջնայինը հանրության համար բեռը նվազագույնի հասցնելը չէ:

- Այդպիսի դատողություններ անողները սահմանափակ տեսանկյունից են մոտենում հարցին: Զարգացած երկրներում 0.5 տոկոս գնաճի միջին մակարդակ կա, հիմա ի՞նչ ասենք այնտեղ գնաճը ցածր է, ուրեմն վա՞տ է: Բնականաբար՝ ոչ: Կախված է նրանից, թե գնաճի ցածր տեմպը կամ տեմպերի նվազումը ինչով է պայմանավորված: Եթե դա արհեստական սահմանափակումների, տնտեսական հարաբերություններում պետության միջամտության եւ սուբսիդիաների արդյունք է՝ բնականաբար դա վատ է: Դրական է, երբ որ ցածր գնաճի հիմքում մրցակցությունն է, տնտեսական գործունեության արդյունավետության բարձրացումն է: Եթե արդյունավետությունն է գների նվազման հիմքում՝ դա միայն ողջունելի է: Նշանակում է տնտեսության մեջ դու ստեղծել ես այնպիսի պայմաններ, որ սուբյեկտները մրցակցում են իրար հետ, նվազեցնում են ծախսերը, ու գները նվազում են: Գների բարձր մակարդակը նաեւ դրական կողմեր ունի, օրինակ՝ պետական բյուջեի տեսանկյունից գնաճի 1 տոկոսային կետով ավելացումը 10-15 մլրդ դրամի չափով հավելյալ եկամուտ է ստեղծում: Բայց խնդիրն այստեղ գնաճի բարձր կամ ցածր լինելը չէ, այլ դրա կանխատեսելի մակարդակը: Այսինքն, թե ինչպիսի գնաճ է սպասում հասարակությունը:

- Քաղաքացիների վրա գնաճի ազդեցությունն էակա՞ն է: Օրինակ կարո՞ղ է 0.2 տոկոս գնաճ լինել, բայց դա քաղաքացու վրա ֆինանսական առումով լուրջ ազդեցություն ունենա:

- Իհարկե. այդ 0.2 տոկոսը 450 խումբ ապրանքների միջինացված գինն է: Բայց սպառողական զամբյուղի կառուցվածքում մենք ունենք մեծ կշիռ ունեցող ապրանքների գների նվազման գործընթաց: Վերջին 1 տարվա ընթացքում վառելիքի շուկայում գնանկում է նկատվում՝ խոսքը շուրջ 15 տոկոսի մասին է: Դա մարդիկ իրենց ամենօրյա ծախսերի վրա զգում են:

- Տարվա վերջում Ձեր կանխատեսմամբ առավելագույնը մինչեւ ինչքա՞ն կկազմի գնաճը, եթե անվերահսկելի իրավիճակներ չլինեն:

- Ես կարծում եմ, որ 2020 թվականին գնաճը չի կարող ավելի մեծ լինել, քան 2019-ին: Նախորդ տարի մենք ունեցանք սպառողական գների մոտավորապես 1.8 տոկոս աճ: Իմ գնահատմամբ 2019-ի մակարդակից բարձր չի լինի: Վատագույն դեպքում՝ 2-2.2 տոկոսի սահմաններում կլինի: Տնտեսության երկարաժամկետ գնաճը կամ վերջին մի քանի տարիների գնաճի միջին մակարդակը գնալով նվազում է, բայց կոնկրետ կանխատեսումներ անելը ավելի բարդ գործ է: