Այն երկրները, որ պետք է սանկցիաներ կիրառեն, ֆոսֆորային զենքի ակտիվ կիրառողներից են․ Սիրանուշ Սահակյան

Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից ֆոսֆորային զենքերի կիրառումը Արցախի անտառային տարածքներում սովորութային եւ մարդասիրական իրավունքի կոպտագույն խախտում է։ Այն արգելված է նաեւ միջազգային կոնկրետ պայմանագրով, եւ դասվում է պատերազմական հանցագործությունների շարքին։

«Հայկական ժամանակ»-ի հետ զրույցում «Իրավական ուղի» ՀԿ-ի համահիմնադիր, փաստաբան Սիրանուշ Սահակյանը նշեց, որ չնայած այս կարգավորումներին՝ մինչ օրս չի եղել մի պետություն,  որի նկատմամբ կիրառվել է պատժամիջոց այս զինատեսակի գործածման համար։ «Եւ թերեւս, պատճառը քաղաքական է․ այն երկրները, որոնք պետք է հետեւողական լինեին արգելված զենքի կիրառման հետեւանքները գործի դնելու հարցում, զենքի հենց ակտիվ կիրառողներից են, ուստի, այս զինատեակների կիրառումը չի զուգակցվում պատժամիջոցներով։ Կարող եմ ասել միայն, որ բազում պետություններ խրախուսում են վավերացնել դրա արգելքի վերաբերյալ Կոնվենցիան, բայց եթե վարերացում չկա, դժվար է կիրառողներին կառավարելի դաշտ բերել»,- ասաց Սահակյանը։

Նշենք, որ ֆոսֆորը ինքնին թունավոր նյութ է, իսկ ֆոսֆորային զենքերը՝ զանգվածային ոչնչացման միջոցներ։ Դրանք կարող են հանգեցնել ոսկորների եւ ոսկրածուծի վնասմանը, ինչպես նաեւ՝ հյուսվածքների մահվան: Նման ռումբի ոչնչացման գոտի ընկած անձը կարող է խորը այրվածքներ, անգամ՝ մահացու վնասվածքներ ստանալ։ Այն կարող է դառնալ նաեւ բնապահպանական լուրջ աղետի պատճառ։

Թեմայի վերաբերյալ Սիրանուշ Սահակյանի հետ մեր զրույցը՝ ստորեւ․

- Տիկի՛ն Սահակյան, միջազգային կոնկրետ ի՞նչ պայմանագրի, ո՞ր նորմերի խախտում է ֆոսֆորային զենքերի կիրառումը։

- Գոյություն ունի Միավորված ազգերի կազմակերպության հովանու ներքո ընդունված Կոնվենցիա, որը վերաբերում է որոշակի զենքերի օգտագործման արգելքին, եւ այս Կոնվենցիային կից ընդունվել են արձանագրություններ։ Խոսքը, մասնավորապես, «Հրկիզվող զենքերի օգտագործման արգելքի մասին» 3-րդ արձանագրության մասին է, ըստ որի՝ այդպիսին են այն զենքերն ու զինամթերքները, որոնք նախատեսված են առարկաներ հրկիզելու կամ մարդկանց այրվածքներ պատճառելու համար, օգտագործվում են ջերմության, բոցի, դրանց համադրության եւ հիմնականում քիմիական ռեակցիայի միջոցով։ Հետագայում այս կոնվենցիոնալ դրույթին տրվել է մեկնաբանություն, եւ հստակ արձանագրվել է, որ սպիտակ ֆոսֆորը դասվում է սրանց թվին։ Նշեմ, որ թե Հայաստանը, թե Ադրբեջանը այս կոնվենցիան չեն վավերացրել։ Իհարկե, քաղաքացիական անձանց շրջանում ֆոսֆորային զենքերի օգտագործումը նաեւ միջազգային մարդասիրական իրավունքի նորմերով է կարգավորվում, եւ թե՛ Human right watch կազմակերպությունը, թե՛ Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտեն բազմիցս դիրքորոշումներ են արտահայտել, ըստ որոնց՝ այս զինատեսակի օգտագործումը ոչ զինվորական թիրախների նկատմամբ արգելված է եւ ավելորդ տառապանք է պատճառում քաղաքացիական անձանց։

- Վավերացրած չլինելը պատասխանատվության ենթարկելու առումով խոչընդոտ հանդիսանո՞ւմ է։

- Համաձայնագրի դեպքում որոշակի խնդիրներ առաջ է բերում, բայց սովորութային իրավունքի խախտումների կոնտեքստում դա չի կարող հանգեցնել պատասխանատվության ենթարկելուց ազատելուն, պարզապես սովորութային իրավունքով որոշ դրսեւորումներ չեն պաշտպանվում, այն ավելի նեղ է, քան Համաձայնագիրը, եւ այդ պայմաններում որոշ երկրներ, վավերացրած չլինելով, սկսում են ֆոսֆորային զենքերի լայն կիրառումը։ Մասսայական կիրառություն եղել է, օրինակ, ԱՄՆ-ի, Իսրայելի կողմից, նաեւ՝ Սիրիայում, Աֆղանստանում դարձյալ ամերիկյան ուժերի կողմից։ Այն պետությունները, որ խուսափում են Կոնվենցիան վավերացնելուց, այն դիրքորոշման են, որ ֆոսֆորային զենքերի՝ ռազմական նպատակներով օգտագործումը որոշ իրավիճակներում կարող է թույլատրելի լինել։ Բայց հասկանալի է, որ միջազգային պայմանագրի գոյությունն ինքնին ցույց է տալիս, որ դրա գործածությունը ցանկալի չէ, եւ պայմանագրային հիմունքներով պետությունների ճնշող մեծամասնությունը կոնսենսուս է ձեռք բերել դրանց օգտագործման անթույլատրելիության վերաբերյալ։ Վավերացրած պետությունների քանակը 115 է, ինչը բավականին ներկայացուցչական թիվ է, որպեսզի ցուցադրվի այդ զինատեսակի գործածության վերաբերյալ պետությունների վերաբերմունքը․ մեծամասնությունը դա անթույլատրելի է համարում։

- Այդ դեպքում Հայաստանը խախտումը բարձրաձայնելու ի՞նչ հնարավորություն ունի։

- Խնդիրն այն է, որ քաղաքացիական անձանց շրջանում տառապանք պատճառելու, բնաջնջման միտում է առկա, որովհետեւ այդ զինատեսակը օգտագործվել է անտառներում, որտեղ հստակ զինվորական օբյեկտներ չկան, հակառակը, տեղակայված են բնակիչներ, որոնք նույն ադրբեջանական ագրեսիայից պաշտպանվում են։ Նման պայմաններում մենք դարձյալ հայտնվում ենք նույն՝ պատերազմական հանցագործությունների դաշտում։ Սրա առնչությամբ պետք է տեղեկություն ուղարկվի միջազգային կառույցներին, ապացույցների շարքը համալրվի, որպեսզի հետագայում հետեւողական գտնվենք ադրբեջանական հրամանատարական կազմի քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցում, առնվազն՝ ներպետական ընթացակարգերով դրան հասնելը իրատեսական է, ընդ որում, ոչ միայն ՀՀ-ում, այլ նաեւ այլ երկրներում։

- ՀՀ-ում ՄԱԿ-ի գրասենկյակը ինչ-որ անելիք ունի՞ այս առումով։

- ՄԱԿ-ի տարբեր կառույցներ պետք է խիստ դատապարտող հայտարարությամբ հանդես գան, որպեսզի չխրախուսեն ֆոսֆորային զենքերի հետագա գործածումը՝ անկախ այդ Կոնվենցիայի՝ Ադրբեջանի կամ Հայաստանի կողմից վավերացրած չլինելու հանգամանքից։

- Իսկ Եվրոպական դատարանի ի՞նչ լծակներ կարելի է օգտագործել, սկսած վարույթների շրջանակում այս հանգամանքը որպես ապացույց պետք է ներկայացվի՞։

-Այո, որոշ գործընթացներում ունեն ապացուցողական նշանակություն, եւ մենք՝ իրավապաշտպաններս, Եվրոպական դատարանին իրազեկել ենք օգտագործվող զինատեսակների մասին, բայց կա նաեւ հնարավորություն, որ միջպետական գանգատի շրջանակում ուղղակի պահանջ ներկայացվի, որ Ադրբեջանը զերծ մնա սպիտակ ֆոսֆորի օգտագործումից։ Մենք գիտենք, որ Դատարանը, կիրառելով հրատապ միջոց, արգելել էր Ադրբեջանին թիրախավորել քաղաքացիական օբյեկտները, սակայն Ադրբեջանը, ըստ էության, դեռեւս անտեսում է Դատարանի այդ պահանջը։ Զուտ իրավական գործընթացներում կարելի է պահանջվող միջոցների ցանկը համալրել նաեւ բնապահպանական եւ մարդկային աղետներ առաջ բերող զինատեսակների կիրառելու արգելքով։