Քաղաքական կամք փնտրելիս

Հայերի հետ կապված իր մանկական տպավորությունները Տոլոսան ուսանողներին պատմել է, որպեսզի կարողանա ներկայացնել, թե ինչու հայերը հենց Հայաստանում հաջողակ չեն: «Հայ գործարարի հաջողության հասնելու միակ խոչընդոտը միջավայրն է, աշխատանքի պայմանները»,- ասել է ԱՄՀ ներկայացուցիչը եւ ավելացրել, թե Հայաստանում մեծ հնարավորություններ կան առանց նշանակալից ֆինանսական ծախսերի բարելավել բիզնես միջավայրը: Դրա համար, ըստ Տոլոսայի, պետք է ընդամենը քաղաքական կամք եւ համապատասխան կուլտուրա: ԱՄՀ ներկայացուցչի կարճ եւ հստակ այս խոսքերին թերեւս ոչինչ չես ավելացնի` ամեն ինչ ասված է: Նույնիսկ միջազգային ֆինանսական հզորագույն այս կազմակերպության որեւէ ներկայացուցչի նման արտահայտությունները թերեւս հատուկ ուշադրություն չէին գրավի, եթե չլինեին նույն Տոլոսայի` վերջին երկու տարիների ընթացքում արտահայտած այլ մտքեր: Ուրեմն, ի՞նչ է ուզում ասել Տոլոսան: Նրա ասածներից ստացվում է, որ ներկայումս բիզնես միջավայրը շատ վատն է, եւ դա խոչընդոտ է տնտեսության զարգացման համար: Որպեսզի այդ միջավայրը բարելավվի, անհրաժեշտ է քաղաքական կամք: Տվյալ դեպքում խոսքը, բնականաբար, իշխանության, կամ ինչպես եվրոպացիներն են նման դեպքերում արտահայտվում, կառավարության քաղաքական կամքի մասին է: Ուրեմն ստացվեց, որ եթե բիզնես միջավայրը չի բարելավվում, նշանակում է` կառավարությունը չունի քաղաքական կամք եւ նաեւ համապատասխան կուլտուրա: Այդպես չէ՞: Տոլոսայի խոսքերից ստացվում է հենց դա: «ԱՄՀ-ն աջակցում է այն ծրագրերին, որոնք էվոլյուցիոն ճանապարհով կհանգեցնեն լուրջ արդյունքների»,- այս տարվա մարտի 11-ին Երեւանում տեղի ունեցած մի քննարկման ժամանակ հայտարարեց Գիլերմո Տոլոսան: «Էվոլյուցիոն ճանապարհ» բառակապակցության ամենամեծ սիրահարը, ինչպես հայտնի է, ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանն է: Այլ կերպ ասած, Տոլոսան աջակցում է Տիգրան Սարգսյանի «էվոլյուցիոն ճանապարհին»: Այդ «ճանապարհով» եւ Տիգրան Սարգսյանի «գլխավորությամբ» Հայաստանը գնում է արդեն երրորդ տարին, ընդ որում, ԱՄՀ աջակցությամբ: Ընդամենը մեկ ամիս առաջ` ապրիլի 15-ին Տոլոսան իր ասուլիսում հայտարարեց, թե «Հայաստանում բարեփոխումների գործընթացը շարունակում է ճիշտ ուղղությամբ ընթանալ...»: Եւ ուրեմն, ինչ է ստացվում: Ստացվում է, որ գոնե մինչեւ այս տարվա ապրիլի 15-ը ԱՄՀ-ի կարծիքով Հայաստանը գործող իշխանության գլխավորությամբ երեք տարի գնում էր էվոլյուցիոն ճանապարհով, որը պետք է «լուրջ արդյունքների հանգեցներ», ընթանում էին բարեփոխումներ, որոնց ուղղությունը ճիշտ էր: Իսկ երեկվա դրությամբ հանկարծ պարզվում է, որ իշխանությունը քաղաքական կամք եւ համապատասխան կուլտուրա չունի, եւ այդ իսկ պատճառով բիզնես միջավայրը չի բարելավվում: Սա ի՞նչ է` դիրքորոշման փոփոխությո՞ւն: Նշանակում է ԱՄՀ-ն այլեւս չի՞ աջակցում «էվոլյուցիոն ճանապարհին»: ԱՄՀ-ն արձանագրում է, որ գործող կառավարությունը լիովին տապալվե՞լ է: Առաջին հայացքից կարող է հենց այդպես էլ թվալ: Բայց միայն առաջին հայացքից: ԱՄՀ ներկայացուցչի հաջորդ հրապարակային ելույթում, գրազ գանք, կլսենք, որ Հայաստանում բիզնես միջավայրը արդեն իսկ բարելավված է, որովհետեւ, ասենք, իրավաբանական անձ գրանցելու համար պահանջվող ժամանակը կրճատվել է, կամ ընկերությունները հարկային մարմնին ավելի քիչ հաշվետվություններ են ներկայացնում: Կանցնի մի քանի շաբաթ, եւ Տոլոսան կասի, որ Հայաստանում ստվերային տնտեսության կրճատման ընթացքը դանդաղ է: Դրանից էլ մի քանի շաբաթ հետո կասի, թե ստվերի կրճատման համար լավ նախադրյալներ են ստեղծվել եւ այլն, եւ այսպես շարունակ: Իհարկե, ձեւակերպումները հենց այսպիսին չեն լինի, բայց տոնայնությունը կանխատեսելի է: Սա եղունգ նայելով չէ, որ ասում ենք: Կա դառը փորձ: Օրինակ, 2009-ի հունվար-փետրվարին նույն այս կառավարությունը եւ նույն այս Կենտրոնական բանկը, ի հեճուկս ԱՄՀ սկզբունքների, Հայաստանում իրականացնում էին դրամի ֆիքսված փոխարժեքի քաղաքականություն, ու հարյուրավոր միլիոն դոլար մսխվեց այդ երկու ամսվա ընթացքում: ԱՄՀ-ն ոչ մի ծպտուն չհանեց: Նույնիսկ պաշտոնապես չորակեց, որ Հայաստանում իրականացվում է ֆիքսված փոխարժեքի քաղաքականություն: Եւ միայն մի քանի ամիս անց ԱՄՀ այն ժամանակվա ներկայացուցիչ Նինկե Օմեսը հանդես եկավ ասուլիսում ու քննադատեց իշխանությանը: Բնական հարց է ծագում` ինչո՞ւ: ԱՄՀ այս պահվածքը մի քանի բացատրություն ունի: Այդ քննադատությունից հետո ԱՄՀ-ն խոշորածավալ նոր վարկ տրամադրեց Հայաստանին, եւ նաեւ այդ վարկի պատճառով ՀՀ արտաքին պարտքը կրկնապատկվեց: Դրանով ՀՀ-ի կախվածությունը ԱՄՀ-ից ավելի մեծացավ: Բացի այդ, չի կարելի չհամաձայնել այն կարծիքների հետ, որ 2009-ին ֆիքսված փոխարժեքի համար իշխանություններին չքննադատելը ուներ նաեւ հստակ քաղաքական նպատակ: ԱՄՀ-ն այդպիսով փայփայում էր գործող իշխանությանը եւ իր մասնակցությունն էր բերում իշխանափոխության կասեցման գործին, ինչը իրականացնում էին արեւմտյան կառույցները, այդ թվում նաեւ ֆինանսական կազմակերպությունները: Հիմա պարզվում է, որ իշխանափոխության գործընթացը առնվազն շատ դժվար է կասեցնել, եւ հիմա վերը նշված կառույցների ներկայացուցիչները արագ չեն կողմնորոշվում, թե ինչպես արտահայտվեն: