Մամուլի ազատության՝ վերջին 25 տարվա ամենացածր մակարդակն աշխարհում․ ՀՀ-ն 34-ից հայտնվել է 50-րդ հորիզոնականում

Մամուլի ազատությունն աշխարհում նվազել՝ գրանցելով վերջին 25 տարվա ամենացածր մակարդակը. բնակչության միայն 1%-ն է վայելում խոսքի լիակատար ազատություն։
«Լրագրողներ առանց սահմանների» (RSF) միջազգային կազմակերպության տարեկան զեկույցի համաձայն, մամուլի ազատության համաշխարհային իրավիճակը վատթարացել է՝ հասնելով վերջին քառորդ դարի ամենավատ մակարդակին։ Զեկույցի հեղինակների խոսքով՝ աշխարհի երկրների կեսից ավելին բախվում է լրագրողների համար «դժվար» կամ «շատ դժվար» իրավիճակի։

Ամենամյա վարկանշային ցուցակը, որը հրապարակվում է 2002 թվականից ի վեր, գնահատում է երկրները 5 կատեգորիաներում՝ լավ, բավարար, խնդրահարույց, բարդ, շատ լուրջ։

Զեկույցի տվյալների համաձայն՝ երկրների 52.2%-ը ստացել է իրենց լրատվամիջոցների վիճակի բացասական գնահատական։ Հետազոտողները նշում են լրագրողների վրա ճնշման աճը, տեղեկատվության հասանելիության սահմանափակումները և նրանց անվտանգությանը սպառնացող ռիսկերի աճը։ Արդյունքում, նրանք գնահատում են, որ աշխարհի բնակչության միայն մոտ 1%-ն է տեսնում այնպիսի պայմաններ, որոնք կարելի է համարել մամուլի համար լիովին ազատ։

Զեկույցում հատուկ շեշտադրում է կատարվում Արևելյան Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի վրա, որոնք մնում են լրագրողների համար ամենավտանգավոր տարածաշրջանների շարքում։ Այս տարածաշրջանները վաղուց բնութագրվում են քաղաքական անկայունության բարձր մակարդակով և անկախ լրատվամիջոցների համար բազմաթիվ սահմանափակումներով։

Հայաստանը ինդեքսում հետընթաց է գրանցել՝ 34-ից հայտնվելով 50-րդ հորիզոնականում և դասվելով «խնդրահարույց» երկրների շարքում։ Նշվում է, որ երկրում մամուլը շարունակում է մնալ բևեռացված։

«Երկիրը բախվում է աննախադեպ մակարդակի ապատեղեկատվության և ատելության խոսքի, որը սնվում է ներքին քաղաքական լարվածությամբ, երկրի սահմաններին անվտանգության խնդիրներով և Ռուսաստանի ու Եվրամիության միջև երկրի բարդ դիրքորոշմամբ»,- ասվում է զեկույցում։
Վարկանիշում հատուկ նշվում է Ռուսաստանը, որը նախորդ տարվա համեմատ մեկ հորիզոնականով նահանջել է՝ զբաղեցնելով 172-րդ տեղը։ Զեկույցի հեղինակները սա կապում են վերջին տարվա ընթացքում լրատվամիջոցներիաշխատանքային պայմանների ավելի խստացման և անկախ լրագրության տարածքի կրճատման հետ։
Հայաստանի հարևան չորս երկրները ևս նախորդ տարվա համեմատ հետընթաց են գրանցել և գտնվում են մամուլի ազատության ցուցանիշով վատագույն՝ «դժվար» կամ «շատ լուրջ» կատեգորիաներում։ Մասնավորապես, 180 երկրի շարքում Թուրքիան զբաղեցրել է 163-րդ, Վրաստանը՝ 135-րդ, Իրանը՝ 177-րդ, Ադրբեջանը՝ 171-րդ հորիզոնականները:

Առաջին անգամ ուսումնասիրված 180 երկրի կեսից ավելին դասակարգվում է լրագրության ազատության առումով որպես «բարդ» կամ «շատ լուրջ»։ Աշխարհի բնակչության միայն մեկ տոկոսն է այժմ ապրում այն 7 երկրից մեկում, որոնք գնահատվել են որպես «լավ»:

Իր վերանայման մեջ կազմակերպությունը նշում է լուրջ վատթարացման պատճառը։ 2026 թվականի մամուլի ազատության համաշխարհային ինդեքսը ցույց է տալիս, որ լրագրողների համար իրավական շրջանակը վատթարացել է դիտարկվող երկրների 60 տոկոսում՝ 180-ից 110-ում։
«Լրագրությունն ամբողջ աշխարհում ավելի ու ավելի է քրեականացվում», - նշում է «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպությունը։

Սա սովորաբար արվում է ահաբեկչության դեմ պայքարին կամ ազգային անվտանգության պաշտպանությանն ուղղված օրենքների միջոցով, որոնք ռազմավարական առումով օգտագործվում են անցանկալի լրագրողների, դիտորդների և մեկնաբանների դեմ։ Սա վերաբերում է ոչ միայն ավտորիտար պետությունների համբավ ունեցող երկրներին, այլև Իսրայելին (116-րդ տեղ), Ֆիլիպիններին (114-րդ տեղ) և Ճապոնիային (62-րդ տեղ)։

Գերմանիան 2026 թվականի մամուլի ազատության համաշխարհային ինդեքսում զբաղեցնում է 14-րդ տեղը՝ նախորդ տարվա համեմատ երեք հորիզոնականով իջնելով։
Թուրքիայի նման ավտորիտար պետությունները (163-րդ տեղ) շատ ավելի ցածր դիրք են զբաղեցնում:

Չինաստանը (178-րդ տեղ) մնում է լրագրողների համար ամենառեպրեսիվ երկրներից մեկը՝ բանտում գտնվող մոտ 120 լրատվամիջոցների աշխատակիցներով:
Գազայի պատերազմը հանգեցրել է Իսրայելի՝ ցանկում անկմանը (116-րդ տեղ):

Միացյալ Նահանգներում (64-րդ տեղը, յոթ տեղով ավելի վատ, քան նախորդ տարի), նախագահ Դոնալդ Թրամփի օրոք լրատվամիջոցների վրա համակարգված հարձակումները հանգեցրել են զգալի վատթարացման։

Ֆրանսիան ստաբիլ զբաղեցնում է 25-րդ տեղը, վիճակը գնահատեվում է որպես «բավականին լավ»։ Այնուամենայնիվ, «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպությունը նաև քննադատում է այսպես կոչված «կարճաժամկետ հատկացումների» (SLAPPs) աճող օգտագործումը, որոնք հատուկ ճնշում են գործադրում տեղական լրատվամիջոցների վրա։

RSF-ը դատապարտել է այս միտումը տեղական լրատվամիջոցների վերաբերյալ վերջերս անցկացված ուսումնասիրության մեջ։

Առավելագույն և վատագույն ցուցանիշներ

Նորվեգիան գլխավորում է վարկանիշային աղյուսակը տասներորդ տարին անընդմեջ, հաջորդում են Նիդեռլանդները (2-րդ տեղ), Դանիան և Շվեդիան։ Տասնյակի մեջ են նաև Ֆինլանդիան, Իռլանդիան, Շվեյցարիան, Լյուքսեմբուրգը և Պորտուգալիան։

Վերջին տեղերում են Էրիթրեան (180), Հյուսիսային Կորեան (179) և Չինաստանը (178)։ Վերջին տասնյակում այս անգամ հայտնվել է նաև Սաուդյան Արաբիան (176):