«Սեւ» մաքսատուրքերից հավաքված գումարը, որը չի մտնում պետբյուջե

ՀՀ վարչապետը դեռ մեկ շաբաթ առաջ «հեծած սպիտակ ձիով, թուրը ձեռքին»՝ երեկ հասավ պետեկամուտների կոմիտեին:

«Պետական եկամուտների կոմիտեին հանձնարարություն, որ հարկային եւ մաքսային հավասար պայմաններ ստեղծվեն բոլոր ներկրողների համար»,- ոչ ավել, ոչ պակաս՝ հայտարարեց ՀՀ վարչապետը: Ուրեմն այդ պայմանները ստեղված չէին, եւ հիմա՞ պետք է ստեղծվեն: Բայց ՀՀ Սահմանադրությամբ, բազմաթիվ օրենքներով, կառավարության որոշումներով, ենթաօրենսդրական այլ ակտերով Հայաստանում վաղուց, շատ վաղուց այդ պայմանները պետք է ստեղծված լինեին: Ու եթե իրականում ստեղծված չէին, ապա այդ առիթով պետք է հարուցված լիներ մի շատ հաստափոր քրեական գործ, ու բազմաթիվ մարդիկ պետք է այսօր անազատության մեջ լինեին ՀՀ քրեական օրենսգրքի մի քանի հոդվածներով առաջադրված մեղադրանքներով: Փաստորեն, ըստ վարչապետի հայտարարության տրամաբանության, մինչեւ երեկ վաղեմության ժամկետ չունեցող կազմակերպված հանցագործություն է իրականացվել Հայաստանում` անհավասար պայմաններ են ստեղծված եղել ներկրողների միջեւ: Իսկ դա հանցագործություն է պետության եւ ժողովրդի դեմ:

Բայց բաց թողնենք այս հատվածը ու անդրադառնանք նրան, թե ինչ պետք է լինի հետո, ինչ է ենթադրում վարչապետի «հանձնարարականի» կատարումը: Բերենք մի, պատկերավոր ասած, կենցաղային օրինակ Հայաստանում իրականացվող մաքսազերծման վերաբերյալ: Եթե «փոքր» որեւէ գործարար մի ինչ-որ ապրանք է ներկրում արտասահմանից, ապա որպես կանոն՝ նրա այդ ապրանքը մաքսազերծելու համար կիրառվում է, այսպես կոչված, «հսկիչ գին»: Իսկ ահա նույն ապրանքը խոշոր օլիգարխի կողմից ներկրվելու դեպքում մաքսազերծումը իրականացվում է հաշիվ-ապրանքագրով: Ինչ տարբերություն կա մաքսազերծման այս երկու տարատեսակների մեջ: Ասենք՝ խոսքը կենցաղային տեխնիկայի մասին է: «Փոքր» գործարարը Չինաստանից ներկրվող այդ ապրանքի համար ներկայացնում է հաշիվ-ապրանքագիր, ըստ որի՝ այն ձեռք է բերել 10 դոլարով: Մաքսայինում ասում են, թե դու խաբում ես` իրականում դու այն ձեռք ես բերել 50 դոլարով, որը մեր հսկիչ գինն է, եւ այդ պատճառով էլ պետք է որպես մաքսատուրք վճարես ոչ թե 10 դոլարի 20 տոկոսը, այլ 50 դոլարի 20 տոկոսը: Այլ կերպ ասած, եթե «փոքր» գործարարը հաշիվ-ապրանքագրով պետք է վճարեր 2 դոլար մաքսատուրք, ապա հիմա պետք է վճարի 10 դոլար: Իսկ ահա օլիգարխի ներկրած նույն ապրանքը մաքսազերծելիս հիմք է ընդունվում արդեն 10 դոլարի հաշիվ-ապրանքագիրը, եւ վերջինս վճարում է 2 դոլար: Սա անհավասար պայմանի ամենադասական օրինակներից է:

Եվ ինչ պետք է լինի, եթե ՊԵԿ-ը կատարի այդ հանձնարարականը: Նշանակում է հենց այսօր առավոտից Հայաստան ներկրվող բոլոր, բացարձակապես բոլոր ապրանքները պետք է մաքսազերծվեն ըստ հաշիվ-ապրանքագրերի: Եթե այսօր առավոտյան գոնե մի գործարարի ներկրած գոնե մի ապրանք մաքսազերծվի «հսկիչ գնով», ապա վարչապետի երեկվա հայտարարությունը ավտոմատ կերպով ձեռք է բերում քամու կարգավիճակ: Դժվա՞ր է դա իրականացնել տեխնիկական տեսանկյունից: Ամենեւին ոչ` պարզապես մաքսավորները սկսում են թղթերը այլ կերպ ձեւակերպել ու վերջ:

Իսկ հնարավո՞ր է, որ դրանից տուժի մեր պետական բյուջեն: Առաջին հայացքից կտուժի, քանի որ մաքսային հավաքագրումները կնվազեն: Բայց՝ միայն առաջին հայացքից: Իրականում բյուջեի մուտքերը դրանից կավելանան եւ ահա թե ինչու: Երբ գործարարը սահմանին մեծ մաքսատուրք է վճարում, հետագայում այդ ապրանքը ներքին շուկայում իրացնելով՝ ունենում է քիչ շահույթ եւ հետեւաբար ավելի քիչ շահութահարկ է վճարում: Եթե նա ավելի ցածր գնով մաքսազերծի, ապա մեծ շահույթ կունենա, ու բյուջե վճարած շահութահարկն էլ մեծ կլինի: Հիմա կասեք՝ ինչ տարբերություն, մաքսատուրքը շատ է տալիս, շահութահարկը քիչ, ու մեկը մյուսին կոմպենսացնում է:       

Բայց դա այդպես չէ: Սահմանին վճարված մաքսատուրքը ոչ թե ուղիղ մտնում է ՀՀ պետական բյուջե, այլ նախ գնում է Եվրասիական տնտեսական միության «ընդհանուր կաթսա» եւ Հայաստանը ստանում է այդ կաթսայում հավաքված գումարի մոտ 1 տոկոսը: Այսինքն, որքան էլ մենք շատ մաքսատուրք հավաքենք սահմանին, դա ԵՏՄ սահմանին հավաքված մաքսատուրք է եւ մենք, միեւնույն է, ստանալու ենք ընդհանուրի 1 տոկոսը: Իսկ ահա շահութահարկը ուղիղ գալիս է պետբյուջե եւ ոչ մի կապ չունի ԵՏՄ-ի հետ: Մի խոսքով, մենք, միեւնույն է, մաքսատուրքի հոդվածով կունենանք տարեկան միեւնույն գումարը, անկախ նրանից, թե մեր սահմանին որքան մաքսատուրք կգանձենք: Փոխարենը մեծացնելով մեր տնտեսվարողների շահույթը, շեշտակի կաճեցնենք ստացվող շահութահարկը: Սա պարզ թվաբանություն է, որից ոչ մի կերպ չի ուզում օգտվել ՊԵԿ-ը: Ինչո՞ւ: Պարզ պատճառով` ՊԵԿ-ին ամենեւին չի հետաքրքրում սահմանին գանձված «սպիտակ» մաքսատուրքերի ծավալը: Նրան հետաքրքրում է «սեւ» մաքսատուրքերից հավաքված գումարը, որը չի մտնում պետբյուջե: Իսկ տխրահռչակ «հսկիչ գին» ասվածը այդ «սեւ» մաքսատուրքերի ծավալը դարձնում է աստղաբաշխական` ՀՀ պետբյուջեի հետ համեմատելի գումար: Եվ այդ գումարը կուտակվում է մի քանի հոգու գրպաններում:

Մի խոսքով տեխնիկապես վարչապետի  հանձնարարականը կարելի է իրականացնել հաշված ժամերի ընթացքում, հենց այսօր առավոտվանից սկսած: Այսօր ցերեկը պարզ կդառնա` իրականացվե՞ց, թե՞ ոչ: Մնաց մի քանի ժամ: