Ինքնություն և ավանդույթներ. ՀՀ-ում ապրող ազգային փոքրամասնությունները խնդիրների են բախվում

17/09/2017 schedule19:55

Երբ 2013-ին լրագրողներն Ազգային ժողովի իշխող Հանրապետական կուսակցության պատգամավոր Մանվել Բադեյանին հարցրել էին, թե արդյոք օրենքի խախտում չէ՞, որ հայկական հեռուստաալիքով «Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ» հաղորդումը հեռարձակվում է ռուսերենով, հայտնի պատգամավորը պատասխանել էր, - «Եթե ժուռնալիստ եք, ուրեմն իրավունք ունեք ախմախ հարց տա՞ք։ Իրոք ըտենց անմակարդա՞կ եք, փողոցում կանգնող եզդին ըտենց հարց տար, չէի զարմանա»:

Պատասխանն, իհարկե, վիրավորել էր Հայաստանի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությանը՝ եզդիներին, և նրանք ԱԺ էթիկայի հանձնաժողով դիմում էին ներկայացրել, սակայն գործը փակվեց և Բադեյանը ոչ միայն չպատժվեց, այլ նույնիսկ ներողություն էլ չխնդրեց։

ԱԺ փոխխոսնակ, ազգությամբ հույն Էդուարդ Շարմազանովն ավելի ուշ՝ հանդիպելով եզդիական համայնքի ներկայացուցիիներին, նշել էր, որ Հայաստանում ապրող բոլոր ազգերի և ազգությունների հայրենիքն է, և նրանց իրավունքների ոտնահարման ամեն փորձ ինքնին դատապարտելի է: Սակայն երեք տարի անց օրենսդիրից վիրավորվելու հերթական առիթն ունեցան եզդիները։

ԱԺ արտաքին հարաբերությունների մշտական հանձնաժողովում Իրաքի եզդիների նկատմամբ «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման կողմից իրականացրած ցեղասպանությունը դատապարտող նախագիծը ոչ միայն չընդունվեց, այլև նախագծի քննարկման ժամանակ պատգամավոր Գուրգեն Արսենյանն ասել էր. «Ի՞նչ անենք, որ մոտ 3 հազար եզդի է սպանվել»:

Թեև այս հերթական հարվածին, եզդիական համայնքի մի շարք ներկայացուցիչներ պնդում են, որ Հայաստանն այն եզակի երկիրն է, որտեղ եզդիները չեն ենթարկվում խտրականության ու պահպանվում է նրանց մշակույթը: Մինչդեռ ինքնության և ավանդույթների պահպանման խնդիրների մասին բարձրաձայնում են, մատնանշում ՀՀ օրենքների և իրենց մշակութային ավանդույթների հակասությունները, և դիտարկվում են ոչ իրավունքահեն ու համընդգրկուն լույսի ներքո:

Ինքնության պահպանու՞մ, թե՞ կրթության իրավունքի խախտում

ՀՀ 2011 թվականին անցկացված մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ Հայաստանում կան շուրջ 11 ազգային փոքրամասնություն կազմող էթնիկ խմբեր՝ 57 000 բնակչությամբ։ Եզդիական համայնքը Հայաստանի ամենաբազմամարդ ազգային փոքրամասնությունն է 35.272 (ոչ պաշտոնական տվյալներով՝ 45-50 հազար) բնակչությամբ։

Ու եթե ազգային մշակույթի, ավանդույթների ու իրավունքների բախումները բավական կնճռոտ խնդիր են ամբողջ աշխարհում, Հայաստանում սրան գումարվում է նաև կանանց խտրականացված դիրքը, և փոքրամասնությունների կին ներկայացուցիչներին առավել խոցելի դարձնում։

Այս հիմնահարցին հատուկ անդրադարձ է կատարել նաև ՄԱԿ-ի «Կանանց նկատմամբ խտրականության վերացման» և ՄԱԿ-ի «Ռասսայական խտրականության վերացման» կոմիտեները» 2016 թ. և 2017 թ. ՀՀ-ին ուղղված իրենց եզրափակիչ դիտարկումներում։

«Խթանելով գենդերային հավասարությունը հայաստանում» ծրագրի շրջանակներում իրականացված «Տարբեր մշակույթներ, հավասա՞ր իրավունքներ. գենդերային  հիմնախնդիրները» քննարկման ժամանակ «Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ» ՀԿ-ի ներկայացուցիչ Եվգենիա Իվանովան, որն ուսումնասիրել է Հայաստանում ապրող փոքրամասնությունների խնդիրները, առանձնացնում է հատկապես կրթության իրավունքի ոտնահարումը կանանց շրջանում։

Ըստ Իվանովայի՝օրինակ Հայաստանում ապրող մոլոկանները բավական փակ համայնք ունեն, ազատ կյանքն ընտրողները դուրս են մղվում համայնքից, իսկ համայնքի ներսում հարկավոր է պահպանել բոլոր ավանդույթները։

«Չեն թույլատրվում ամուսնությունները համայնքից դուրս, կան կրթության հետ կապված խնդիրներ։ Հատկապես աղջիկները՝ բուհերում շարունակելով կրթությունն, արդեն դեմ են գնում համայնքային կյանքին,- ասում է փորձագետը՝ նշելով, որ մոլոկանների, գնչուների ու եզդիների համայնքներում բախվում ենք տարբեր խնդիրների,- «Դժվար է համատեղել մարդու իրավունքներն ու ավանդույթների պահպանումը, մենք պետք է ընտրենք՝ ուզո՞ւմ ենք կրթված կին համայնքից դուրս, թե՞ համայնքի ներկայացուցիչ, որը սովորաբար ճնշված է լինում համայնքի ներսում»։

Սակայն կրթության իրավունքը կարևորելով՝ փորձագետը շեշտում է, որ մյուս կողմից ավանդույթներին չհետևելն էլ առաջացնում է ձուլման վտանգ։ Իվանովան օրինակ է բերում բոշաներին,  ինչպես հետազոտություններն են ցույց տալիս, բոշաները շատ հաճախ իրենց նույնացնում են հայերի հետ, շատերն արդեն իրենց հայ են համարում։

Նման խնդիր կա նաև ասորական համայնքում։ «Խայադտա» ասորական կազմակերպությունների  ֆեդերացիայի անդամ Իրինա Գասպարյանը, թեև նշում է, որ ասորական համայնքի համար կրթությունն առաջնահերթ է, սակայն ըստ Գասպարյանի, նույնիսկ այս դեպքում է, միևնույնն է, կրթության, բիզնեսի և այլ ոլորտներում խորացողները համայնքից դուրս են մնում, շատերն էլ թեև նշում են ազգությունը, սակայն պարտադիր ավելացնում են, որ որևէ կապ չունեն ասորիների հետ։

«Ասորիները նման են հայերին, ասորիները նույնպես տեսել են ցեղասպանություն, և երբ եկան Հայաստան, այդ մտավախությունն ունեին, որ կրկին այլ երկրում են ու կարող է կրկին ենթարկվեն բռնության, այդ պատճառով շատերն արդեն իրենց հայ են կոչել,- ասում է Գասպարյանը՝ պնդելով, որ այնուամենայնիվ հայերի համար հնարավորություններն առավել մեծ են, քան փոքրամասնությունների. «Մյուս ազգերի ներկայացուցիչների համար այդքան էլ հեշտ չի առաջընթաց ունենալը, այդ պատճառով էլ ասորիները հեռվանում են համայնքից ու հայ անվանում իրենց»։

«Սինջար եզդիների ազգային միավորում» ՀԿ նախագահ Բորիս Մուրազին նույնպես մտավախություն ունի, որ տարիներ անց էլ արդեն եզդիներին կհամարվեն հայության մի մաս։ Ըստ նրա՝ տենդենցն արդեն նկատվում է, մի քանի անգամ խոսվել է, թե Հայաստանի եզդիներն ավելի շատ նման են հայերին, քանի Իրաքի եզդիներին կամ քրդերին։

«Հայոց եկեղեցու պատմության դասավանդումը փոխում է փոքրամասնության դիմագիծը, շատերը հերքում են, մինչդեռ կարող ենք վերցնել հենց բոշաների օրինակն ու տեսնել, թե ինչպես է փոխվել»,- կարծում է Մուրազին՝ հավելելով, որ ուսումնասիրել են 15 եզդիաբնակ գյուղ, որտեղ կանանց մոտ հիսուն տոկոսն անգամ ութամյա կրթություն չի ստանում։

Շատ հաճախ ընդամենը գրանցված են, սակայն չեն հաճախում կրթօջախ և ուսում չեն ստանում, մինչդեռ հանրակրթության մասին օրենքով 12-ամյա կրթությունը պարտադիր է։ Սակայն պետության քայլերը՝ կիրարկելու իր օրենքներն ու պաշտպանելու իր անչափահաս քաղաքացիների իրավունքները, դեռևս անտեսանելի են։

21-րդ դարի Թումանյանի «Մարոները» վաղամուսնությունների խնդիր

Դեռ 2012-ին, երբ Հայաստանի խորհրդարանը քննարկում էր ՀՀ «Ընտանեկան օրենսգրքում» փոփոխություն կատարելու մասին նախագիծը, ըստ որի՝ ամուսնության նվազագույն տարիք պետք է սահմանվեր 18 տարեկանը, «Աշխարհի եզդիների միության» նախագահ Ազիզ Թամոյանը բազմաթիվ ելույթներ էր ունենում ու փորձում էր կանխել մոտալուտ «վտանգը»՝ նշելով, որ եզդի աղջիկներն ամուսնանում են 15-16 տարեկանում:

Թամոյանը հարցազրույցներից մեկում նշել էր, որ 18 տարեկան աղջիկն արդեն «պառավ է իրենց համար»։ Ըստ Թամոյանի՝ 18-19 տարեկան եզդի աղջիկները չեն էլ ամուսնանում, քանի որ «ուզողներ չեն ունենում»:

«Այս դեպքում, երբ եզդիները խախտում են օրենքն ու իրենց երեխաներին չեն ուղարկում դպրոց, վաղաժամ ամուսնացնում են, պետությունը որևէ բան չի ձեռնարկում, ասում են իրենց ավանդույթներն են, մինչդեռ երբ հայոց եկեղեցու պատմություն առարկայի դասավանդմանն է հասնում հերթը, այդ ժամանակ պետությունն ամբողջ ուժով աշխատում է և մոռացվում են ավանդույթները։ Մինչդեռ սա պատմություն չէ, սա քարոզ է, որի նպատակն է առանձին դիմագիծ ունեցողներին նմանեցնել միմյանց», - կարծում է Մուրազին։

Թեև առանձին ուսումնասիրություններ չկան, սակայն վաղամուսնությունների խնդիրը, ըստ հարցումների, առկա է նաև Հայաստանի մի շարք համայնքներում։

Մինչդեռ վաղամունությունները ոչ միայն կրթության իրավունքի խախտման խնդիր են, այլև կարող են մի շարք առողջական խնդիրների պատճառ դառնալ։ Մասնագետները փաստում են, որ վաղահաս աղջիկների հղիությունը, ծննդաբերությունն առաջացնում են ֆիզիոլոգիական անդառնալի հետևանքներ, որոնք սակայն չեն ուսումնասիրվում և ուշադրության չեն արժանանում պետական մակարդակով։ Վաղամուսնությունները նաև հղի են նաև ընտանեկան բռնության վտանգով։

Փոքրամասնությունները՝ լուսանցքում

Հայաստանում ազգային փոքրամասնություններից որևէ մեկին չի վստահվել բարձր պաշտոն, լավագույն դեպքում իրենց համայնքներում ընտրվեն համայնքի ղեկավար, սակայն այս հնարավորությունն էլ հնարավոր է առաջիկայում նվազի:

ԵՊՀ իրանագիտության ամբիոնի աշխատակից Թերեզա Ամրյանը վստահ է՝ համայնքների խոշորացման ծրագիրը հերթական դամոկլյան սուրն է Հայաստանում բնակվող ազգային փոքրամասնությունների գլխին։

«Օրինակ, եթե երեք հայկական ու մեկ ասորական գյուղ միացվի, կստացվի փոքրամասնության գյուղը լուծարել։ Ասորական գյուղերում հիմնականում համայնքի ղեկավար են ընտրվում ասորիները, դպրոցներում սովորում են նաև ասորերեն, մինչդեռ համայնքների խոշորացմամբ կկորի նախ ադմինիստրատիվ միավորը, այնուհետև՝ կխոշորացվեն դպրոցները, ինչը հնարավոր է ազդի փոքրամասնության կրթության որակի, ասորերեն սովորելու մակարդակի վրա»,- կարծում է Ամրյանը։

Չնայած օրենքի պահանջին, հիմա էլ փոքրամասնությունները չեն օգտվում ո՛չ հեռուստատեսությունից, ո՛չ էլ ռադիոյից: Ըստ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների հանրային ռադիոն տալիս է հնարավորություն, սակայն այնպիսի հաճախականությամբ, որը ոչ բոլորին է հասանելի՝ պատճառաբանելով, որ մեկ միլիոնանոց Երևանը պարտավոր չէ տասնհինգ րոպե լսել եզդիերեն, քրդերեն և այլն։

Եզդիական համայնքը, կարծես առավել շահեկան դիրքում է։ Բորիս Մուրազին նշում է, որ տպագրվել են մեկից մինչև տասներորդ դասարանի գրքեր, սակայն սովորաբար մինչև վեցերորդ դասարանն է օգտագործվում, քանի որ ավելի մեծ տարիքում ծնողներն արդեն զրկում են երեխաներին կրթություն ստանալու հնարավորությունից։

Մինչդեռ Մուրազին վստահ է. «Որքան կանայք ու աղջիկները լինեն ուժեղ, նրանց ծնողները գիտակցեն ու գնահատեն կրթության կարևորությունը, այնքան ավելի ուժեղ համայնք կունենանք»։

Հատկապես, երբ դա ավանդույթ էլ չէ․ չէ՞որ ինչպես ցույց է տալիս Թերեզա Ամրյանի հետազոտությունները եզդիները միշտ ունեցել են վառ արտահայտված ազգային գիտակցություն, եզդի կանայք ի տարբերություն մուսուլման կանանց, եղել են առավել ազատ և անկաշկանդ, ակտիվորեն մասնակցել են համայնքային կյանքին։

Տպել
6273 դիտում

Կոչ ենք անում միջազգային հանրությանը գործուն քայլեր ձեռնարկել և սանձազերծել ագրեսորին․ Արցախի ԱԳՆ

Ադրբեջանական կողմի հետ ավելի քան երեք ժամ տևած բանակցությունները տվել են դրական արդյունք․ տեղեկատվական շտաբ

Այս պահին Արցախի 120 հազար ժողովուրդը ամբողջական շրջափակման մեջ է՝ կանգնելով հումանիտար վերահաս աղետի առջև․ Արցախի ՄԻՊ

76-ամյա տղամարդը ձերբակալվել է՝ որդու և հարսի նկատմամբ սպանության փորձ կատարելու կասկածանքով

Փորձ է արվում խզել Արցախի և ՀՀ-ի միակ կապը, Ադրբեջանի գործողություններն ուղղված են ԱՀ բնակչության և խաղաղապահների դեմ

Ավելի քան երկու ժամ է շարունակում է փակ մնալ Արցախ-Հայաստան միակ մայրուղին․ տեղեկատվական շտաբ

Ադրբեջանը նպատակ ունի հումանիտար աղետ ստեղծել Արցախում․ ԱՀ առողջապահության նախարարություն

Շուշի-Քարին տակ հատվածում ադրբեջանցիները շարունակում են փակ պահել ճանապարհը, սա ցեղասպան և ահաբեկչական քայլ է. Բաբայան

Արգավանդում 76-ամյա տղամարդը կացնով կտրել է քնած որդու մատները

Ալեն Սիմոնյանը Մոսկվայում կմասնակցի ՀԱՊԿ ԽՎ խորհրդի և 15-րդ լիագումար համատեղ նիստին

Азербайджанцы перекрыли трассу Степанакерт-Горис (фото)

Արտակարգ դեպք Երևանում․ Արմավիրի բանտից Մաշկաբանության ազգային կենտրոն տեղափոխված դատապարտյալը դիմել է փախուստի

Քաղաքացիական հագուստներով ադրբեջանցիները փակել են Ստեփանակերտ-Գորիս մայրուղին (լուսանկար)

ԿԸՀ անդամները մասնակցել են «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց հիմնախնդիրները» թեմայով քննարկմանը

ՀՀ նախագահը «Բարեկամության» շքանշան է շնորհել Գյումրիում Իտալիայի Հանրապետության պատվավոր հյուպատոս Անտոնինո Մոնտալտոյին

Սիսիանի Գետաթաղ բնակավայրի տներից մեկում տարաներով մարիխուանա է հայտնաբերվել (տեսանյութ)

Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարները պայմանավորվել են արագացնել բանակցությունները, ունենալ ևս մեկ հանդիպում․ Փրայս

«Էջմիածին» ջրօգտագործողների ընկերության տրանսֆորմատորներից գողացել են յուղը, շարժիչներն ու այլ կարևոր դետալներ

Կներդրվի անձի ֆունկցիոնալության գնահատման նոր համակարգ․ Նարեկ Մկրտչյանի ուղերձը

Քանաքեռ ՀԷԿ-ի տարածքում քաղաքացու ոտքը արգելափակվել է աղբամաքրման հաստոցի մեջ․ վիճակը ծանր է

Շուշի-Լիսագոր և այլ ճանապարհատվածներում խիտ մառախուղի պատճառով տեսանելիությունը ցածր է․ Արցախի ԱԻՊԾ

Դեկտեմբերի 3-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց միջազգային օրն է․ ՄԻՊ-ը հանդես է եկել տեսաուղերձով (տեսանյութ)

Օշականի հատվածում ավտոճանապարհը միակողմանի փակ է

ՀՀ տարբեր տարածաշրջաններում ձյուն է տեղում, Վայքի ավտոճանապարհներին խիտ մառախուղ է

ԱԱ-2022. հայտնի են փլեյ-օֆֆ ուղեգրեր նվաճած 16 հավաքականները

Սյունիքում և Արագածոտնում ձյուն է տեղում. Ամբերդ ամրոց և Քարի լիճ տանող ավտոճանապարհները փակ են

Վարդենյաց լեռնանցքում, Դիլիջանի ոլորաններում, Սյունիքում մառախուղ է․ կան փակ ճանապարհներ

Իսպանացի պատգամավորը Ջերմուկում ծանոթացել է ադրբեջանական ագրեսիայի հետեւանքներին (լուսանկարներ)

Տոնածառ, լուսային զարդարանքներ. Երևանի որ վարչական շրջանն ինչպես է դիմավորելու Նոր տարին, և որքան գումար է հատկացվել

Շահումյան գյուղի տներից մեկում բռնկված հրդեհից հետո ծխահարված դի է հայտնաբերվել

Մեխը խփել, հագնել սրբի շորեր, սկսել պայքարել մշակութային արժեքներ մեխողների դեմ. Դավոյանը՝ 5-րդ ալիքի օպերատորի մասին

««Եվրատեսիլ»-ի իրական կախարդանքը». լուսանկարներ՝ տոնական Երևանից

Հիմնանորոգվում է Գոշավանքի հանրապետական նշանակության ավտոճանապարհը

Ողբերգական դեպք Արմավիրի մարզի գյուղերից մեկում. 2․5 ամսական տղա երեխան մահացած տեղափոխվել է հիվանդանոց

Պետք է մարդիկ զգան տոնական տրամադրությունը. շոուբիզնեսի ներկայացուցիչները՝ քաղաքի ամանորյա զարդարանքի մասին

Տեսնես Ժուռնալիստների միությունն ու Սաթիկ Սեյրանյանը կանդրադառնա՞ն սույն լրագրողական շեդեվրին. Ստյոպա Սաֆարյան

Հայաստանը դարձնել ավելի դիմակայուն երկիր. տեղի է ունեցել «Թվինինգ» ծրագրի փակման արարողությունը

Բյուրեղավանի գործող համայնքապետը լեգիտիմ չէ. «քաղաքական կրկնագողությանը» վերջ ենք դնելու. Վլադիմիր Վարդևանյան

ԿԳՄՍ նախարարի տեղակալ Կարեն Թռչունյանն առցանց ձևաչափով մասնակցել է Տոկիոյի կոնվենցիայի չորրորդ համաժողովին

Երկրաշարժ Մեղրիից 7 կմ հյուսիս-արևելք․ ցնցումները զգացվել են Ագարակում, Կապանում, Շվանիձորում ու Ալվանքում