Դասագիրք գիտնականների համար. դպրոցը գիտելիքներ ձեռք բերելու համար չէ

Տպագրվել է «Հայկական Ժամանակ» օրաթերթի՝ 2005 թվականի հոկտեմբերի 4-ի համարում

Իրավական ոլորտի մասին գրելիս գլխավոր եզրահանգումը, որ ակամայից անում ես, այն է, որ մեր քաղաքացիներն իրավական տեսակետից լիակատար անգրագետ են եւ բացարձակապես անտեղյակ իրենց իրավունքներից: Տարրական իրավական գրագիտության բացակայությունն է պատճառը, որ մի անսպասելի օր ոստիկանությունում հայտնված մարդը չգիտե ինչպես պահել իրեն, արդյունքում խոստովանում է չարածը կամ անմեղ մարդկանց դեմ ցուցմունք տալիս՝ ապակողմնորոշելով նախաքննությանը: Մարդիկ իրենց իրավունքները չիմանալու պատճառով ամեն օր սխալ կամ անօրինական գործարքներ են կնքում, աշխատանքի վայրում կամ առօրյայում շահագործվում, խաբվում:

Օրենքների իմացությունը, տարրական իրավական գրագիտությունը շատ ու շատ սխալներից ու փորձանքներից կպաշտպաներ մարդուն, սակայն մեզանում ինքնակրթությամբ զբաղվել չեն սիրում, իսկ դպրոցն ու բուհը, փաստորեն, անհրաժեշտ գիտելիքներ չեն տալիս: 10-15 տարվա ուսումնառության ընթացքում մեծ թվով անկարեւոր, կյանքում երբեւէ պետք չեկող գիտելիքներ են խցկում մեր երեխաների գլուխը, սակայն այն, ինչ ամեն քայլափոխին անհրաժեշտ է՝ չեն սովորեցնում: Թվում է՝ դպրոցը պետք է նախ եւ առաջ առօրյա օգտակար գիտելիքներ ու խորհուրդներ տար, այդ թվում՝ ծանոթացներ սեփական իրավունքների ու ազատությունների հետ, սակայն դա չի անում:

Մանկավարժության հայաստանյան դպրոցը նախընտրում է հանրագիտարանային գիտելիքներ փոխանցել ապագա սերնդին, սակայն չբացատրել, թե որոնք են վկայի կամ կասկածյալի իրավունքները, ինչ է նշանակում հավաքների, ժողովների ազատություն, ինչպես օգտվել սեփականության իրավունքից: Համոզված ենք, որ ընդդիմախոսները կառարկեն մեզ՝ մատնացույց անելով հանրակրթական մի շարք դիսցիպլիններ, օրինակ՝ «Պետություն եւ իրավունք» առարկան, որն առաջին հայացքից պետք է հենց նշածս գիտելիքները փոխանցեր 10-րդ դասարանցուն: Սակայն եկեք միասին թերթենք այդ դասագիրքը՝ համոզվելու համար, որ այն ոչնչով չի տարբերվում բարձրագույն մաթեմատիկայի կամ քվանտային ֆիզիկայի բուհական դասագրքերից:

Ակադեմիական, խրթին ոճով շարադրված տեքստերը հասկանալու համար 10-րդցին թերեւս պետք է մի անգամ բուհ ավարտի, ապա կրկին դպրոց վերադառնա, որ ընկալի այս դասագրքի լեզուն: Բարդ տերմինոլոգիա, խրթին հասկացություններ, ծանր շարադրանք: Դասագրքի կառուցվածքը, հեղինակային կազմը հուշում են, որ այն 16 տարեկանին չի ուղղված, այլ լավագույն դեպքում իրավաբանականի ուսանողին: Ընդ որում՝ անգամ գրքի գլուխները համընկնում են բարձրագույն իրավաբանական կրթության ծրագրային նյութի հետ՝ «Պետության եւ իրավունքի տեսություն, սահմանադրական, վարչական էկոլոգիական, քրեական, քաղաքացիական, ընտանեկան, աշխատանքային իրավունք, քաղաքացիական դատավարության, քրեական դատավարության իրավունք, միջազգային իրավունք»:

Անտեղյակ մեկը կհիանա հեղինակային կազմով՝ բոլորը պրոֆեսորներ են, դոցենտներ, Երեւանի պետական համալսարանի դասախոսներ: Ընդ որում՝ համալսարանի իրավաբանականում պետություն եւ իրավունք դասավանդող Ներոն Ապիյանը գրել է 10-րդ դասարանի «Պետություն եւ իրավունք» բաժինը, Սահմանադրական իրավունքը՝ նույն առարկան դասավանդող Նորայր Այվազյանը, Էկոլոգիական իրավունքը՝ Աիդա Իսկոյանը, քրեական իրավունքը՝ Արա Գաբուզյանը, քաղաքացիական իրավունքը՝ Գեղամ Ղարախանյանը, աշխատանքային իրավունքը՝ Գեւորգ Պետրոսյանը, քրեական դատավարությունը՝ իրավաբանականի դեկան Գագիկ Ղազինյանը եւ Լեւոն Օհանյանը, քաղաքացիական դատավարությունը՝ Ռաֆիկ Պետրոսյանը եւ այլն:

Մի կողմից, անշուշտ, լավ է, որ մեր դասախոսները կարեւորում են դպրոցական կրթությունը եւ անձամբ են գրում դպրոցական դասագրքերը, բայց մյուս կողմից՝ այստեղ ոչ մի լավ բան չկա, քանի որ ուսանողների հետ առնչվող պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմը սովոր է ակադեմիական գիտելիքներ տալ եւ դպրոցական դասագիրքն էլ գրել է նույն ոճով ու ոգով: Դասագիրքը կարդացող չափահաս մարդն անգամ խճճվում է խրթին տերմինաբանության ու հասկացությունների առատության մեջ, ուր մնաց 16 տարեկան պատանին: Օրինակներ կարելի է բերել 190 էջանոց դասագրքի յուրաքանչյուր էջից, բավարարվենք մի քանիսով: Քաղաքացիական դատավարության սկզբունքների բաժնում նշված է.

«Տնօրինչականության (դիսպոզիտիվության) սկզբունքը գործին մասնակցող անձանց, առաջին հերթին՝ կողմերին օրենքով տրված հնարավորությունն է՝ սեփական հայեցողությամբ տնօրինելու իրենց նյութական ու դատավարական իրավունքները եւ դրանց պաշտպանության եղանակները»: Կամ՝ «Հատուկ վարույթի կարգով քննվող քաղաքացիական գործերում դատարանը շահագրգռված անձանց, քաղաքացիների կամ կազմակերպությունների խնդրանքով հաստատում է փաստեր, հանգամանքներ, որոնք հիմք են հանադիսանում նրանց գույքային կամ անձնական իրավունքների ծագման, փոփոխման կամ դադարման համար, կամ հաստատում է քաղաքացու որոշակի իրավական վիճակ, որպեսզի այդ փաստերից կամ իրավական վիճակից բխող իրավունքների հարցը կարողանան լուծել այլ իրավասու մարմինները»:

Թե ինչ է հասկանալու երեխան այս տեքստից՝ պարզ չէ: Ակնհայտ է, որ «Պետություն եւ իրավունք» դասագիրքը հեղինակները կազմել են՝ օգտվելով իրենց իսկ գրած բուհական դասագրքերից (հավանաբար որոշ կրճատումներով), թեեւ չէր խանգարի, որ բուհական դասագրքերն էլ պարզեցվեին: Այս դասագրքից 10-րդ դասարանցին հաստատ ոչինչ չի տանելու իր հետ՝ թերեւս միայն անլիարժեքության կոմպլեքս, որ նյութն այդպես էլ չյուրացրեց:

Արմինե Օհանյան