Այսօր Դիվանագետի օրն է. Լազարյան ճեմարանի ժառանգորդ МГИМО-յում ուսանել են ՀՀ արտգործնախարարներից երկուսը

Մարտի 2-ին հայ դիվանագետները նշում են իրենց մասնագիտական տոնը: Այս օրը խորհրդանշական ծագում ունի Հայաստանի ինքնիշխան պետության համար, քանի որ 1992 թվականի մարտի 2-ին էր, երբ ՄԱԿ-ի կենտրոնակայանում բարձրացվեց Հայաստանի եռագույնը՝ դարձնելով մեր երկիրը միջազգային հանրության լիիրավ սուբյեկտ:

Հայաստանի Հանրապետությունն այսօր լիարժեքորեն ներկայացված է միջազգային կարևորագույն կազմակերպություններում, դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել աշխարհի 100-ից ավելի երկրների հետ, արտերկրում ունի 42 ռեզիդենտ դեսպան, որոնք համատեղության կարգով հավատարմագրված են 74 երկրում:

Հայաստանի անկախացումից ի վեր, արտաքին աշխարհի հետ բարիդրացիական հարաբերություններ կառուցելու  պատասխանատու գործը իրականացրել են Հայաստանի Հանրապետության թվով 6 արտգործնախարար, որոնցից ամենաերկարը պաշտոնավարել է Վարդան Օսկանյանը (1998-2008) և նրան հաջորդած Էդվարդ Նալբանդյանը (2008-2018):

Նալբանդյանը եւ ներկայիս ԱԳՆ նախարար Զոհրաբ Մնացականյանը դիվանագետական կրթություն ստացել են Մոսկվայի Միջազգային հարաբերությունների պետական համալսարանում (МГИМО): Հեղինակավոր ուսումնական այդ հաստատությունը համարվում է դիվանագիտական կրթության առաջատար օրրան և նրա ստեղծման պատմությունը հայակական ակունքներ ունի: МГИМО-ն Լազարյանների անվան արևելյան լեզուների ինստիտուտի անմիջական ժառանգորդն է:

Լազարյանների անվան արևելյան լեզուների ինստիտուտը հիմնադրվել է 1815 թվականին: Սկզբնական շրջանում այն նպատակ  ուներ անվճար կրթության հնարավորություն տալ հայազգի անապահով ընտանիքների երեխաներին, սակայն, ժամանակի ընթացքում Լազարյան ճեմարանի ձեռք բերած բարի համաբավն ու տրամադրած որակյալ կրթությունը պատշաճ ուշադրության արժանացան Ցարական Ռուսաստանի պատկան մարմինների կողմից, և 1848 թվականի մայիսի 10-ին Նիկոլայ 1-ը Լազարյան եղբայրների հիմնադրած ուսումնական հաստատությանը շնորհեց պետական ինստիտուտի կարգավիճակ: Ճեմարանը վերածվեց Լազարյանների անվան արևելյան լեզուների ինստիտուտի և ստացավ այն բոլոր առավելություններն ու իրավունքները, որոնք ուներ Մոսկվայի Պետական Համալսարանը:

Որակյալ դիվանագետից, ինչպես մեր օրերում, այնպես էլ անցյալում պահանջվում էր երկու հիմնական ունակություն՝ օտար լեզուների փայլուն իմացություն և տիրապետած լեզուներով գործընկերներին համոզելու ճկունություն, այնպես որ Ցարական Ռուսաստանի շահերը արևելքում առաջ տանելու պատասխանատու գործը դրվեց հենց Լազարյան ինստիտուտն ավարտած մասնագետների վրա: Լազարյան ինստիտուտի շրջանավարտների ցանկում կարելի է գտնել ժամանակի նշանավոր դեսպանների, գիտնականների և քաղաքական գործիչների փայլուն անուններ և լավագույն մասնագետների պատրաստման այդ ավանդույթը այսօր արդեն շարունակում է МГИМО-ն :

Ազնվատոհմ Լազարյան եղբայրները իրենց ինստիտուտի կայացման համար ահռելի ներդրում կատարեցին սեփական միջոցներից՝ առանց հետապնդելու որևէ գործարար շահ: Ուսուցումը ինստիտուտում մեծ մասամբ անվճար էր, իսկ գերազանացիկներն ու անապահով խավի ուսանողները ստանում էին կրթաթոշակ՝ Լազարյան ընտանիքի կողմից: Ուսումնական հաստատությունում դասավանդում էին ժամանակի լավագույն մասնագետները՝ հրավիրված ոչ միայն ռուսաստանյան, այլ նաև արտասահմանյան ԲՈՒՀ-երից:  

Ինստիտուտում դասավանդվում էր 13 օտար լեզու, այդ թվում նաև մի քանի եվրոպական լեզուներ: Ուսումնական հաստատությունն ուներ սեփական կանոնադրությունը, տպարանը և չափազանց հարուստ գրադարան, որտեղ հաճախակի կարելի էր հանդիպել ժամանակի մեծանուն մտավորականերին՝ Ալեքսանդր Պուշկինին, Ալեքսանդր Գրիբոյեդովին, Հովհաննես Այվազովսկուն և այլոց:

Ինստիտուտի առաջին կանոնադրությունը, որը լազարյանցիները հրատարակել են 1848 թվականին սեփական տպագրատանը, այսօր պահվում է МГИМО-ի գրադարանում: Գրադարանի տնօրեն Մարինա Րեշետնիկովան հանում է այն պահոցից, ցուցադրում մեզ և պատմում, որ իրենց մոտ պահվում է Լազարյանների մեծածավալ գրադարանի մի փոքր մասը միայն՝ մոտ 3000 միավոր, իսկ ընդանուր առմամբ Լազարյանների գրական հավաքածուն 40 000 միավորից ավելի է եղել:

МГИМО-ի գրապահոցում եղած Լազարյանների հավաքածուի մեծ մասից համալսարանի ուսանողները այսօր էլ օգտվում են, իսկ մոտ 300 անուն գրական միավոր, այդ թվում նաև հազվագյուտ ձեռագրեր, թվայնացված են և հասանելի ինտերնետում:

Լազարյանների գրական ժառանգության մեծ մասը փոխանցվել է Հայաստանին՝ հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո, երբ փակվեց լեգենդար ուսումնական հաստատությունը: 1926 թվին Երևանի ազգային գրադարանի պահոցը ստացել է 21 000 կտոր գրականություն այդ հավաքածուից, որտեղ յուրաքանչյուր նմուշ կրում է Լազարյան տպագրատան հատուկ կնիքը: Երևանի Պետական Համալսարանում և Մատենադարանում պահվում է  գրադարանի հավահածուի մնացյալ մասը:

«Տեսնու՞մ եք այս հուշարձանը,- ցույց տալով գրադարանի մի անկյունում կանգնած բրոնզե կիսանդրին՝ հարցնում է Մարինա Րեշետնիկովան և շարունակում,- հայտնի պոլիգլոտ Խարլամ Կարպովիչ Բառանովի հուշարձաննէ: Նա սովորել է Լազարյան ինստիտուտում, դասավանդել է այնտեղ և հետագայում հիմնել ու ղեկավարել է МГИМО-ի արաբերեն լեզվի ամբիոնը: Ձեր նախկին արտգործնախարար պարոն Նալբանդյանը նրա ուսանողն է եղել: Նախարարը հաճախ էր մեզ հյուր գալիս: Բառանովը իր ուսանողներին ասում էր, թե արաբերենը դժվար է սովորել առաջին քսան տարում, հետո յուղի պես կգնա: Նա գրել է արաբերեն-ռուսերենի լավագույն բառարանը, որը պարբերաբար վերահրատարակվում է արդեն վաթսուն տարի շարունակ»,- պատմում է Րեշետնիկովան:

МГИМО-յում այսօր էլ ռուս և արտասահմանցի ուսանողների հետ մեկտեղ ուսանում են մեծ թվով հայազգի ուսանողներ, որոնք ավարտելուց հետո համալրում են համալսարանի պրոֆեսորադասախոսական կազմը կամ դիվանագիտական ծառայության են անցնում Ռուսասատանի և Հայաստանի պետական կառավարման համակարգում:

Ամերիկացի հայտնի քաղաքական գործիչ Իոսիֆ Դենիելսը ասում էր, թե բանակը մարդկանց խմբավորում է, որը կոչված է ուղղելու դիվանագետների սխալ աշխատանքի հետևանքները: Միտքը պատկերավոր նկարագրում է, թե ինչպիսի կարևորագույն ու բարդ առաքելությունն են իրականացնում դիվանագիտական կորպուսի ծառայողները:

Նաիրա Բաղդասարյան

Մոսկվա