Շան հետ շփումից կարող է վարակը փոխանցվել․ վերջին տարիներին կատաղության հիվանդության քանի դեպք է գրանցվել ՀՀ-ում

Այսօր՝ սեպտեմբերի 28-ին, նշվում է Կատաղության հիվանդության դեմ պայքարի համաշխարհային օրը:

Այս հիվանդությունը մասնահատուկ բուժում չունի, և մահաբերությունը 100% է։ Մեր երկրում ընդունված է պատվաստումներով հետկոնտակտային բուժման ռազմավարությունը. հիվանդ կենդանու հետ շփվելուց հետո իրականացվում է պատվաստում անմիջապես դեպքից հետո նույն օրը, հետո՝ 3-7-14-30-90 օր պարբերականությամբ։ Օգտագործվում է նաև կատաղության իմունոգլոուլին։ Քանի որ հիվանդության սկզբում դժվար է կենդանու մոտ նկատել վարքագծային փոփոխություններ, և միշտ չէ, որ կենդանիներին պատվաստում են, ապա վարակվելու ռիսկը միշտ կա։

Վերջին շրջանում Երևանում և մարզերում նկատվում է թափառող շների թվի աճ։ Ոմանց համար սա անհանգստանալու պատճառ չէ, սակայն որոշ քաղաքացիներ դժգոհում են՝ ասելով՝ երեկոյան ժամերին շները ագրեսիվ են դառնում և պատրաստ են հարձակման։

Ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ անցած տարի ամեն օր Հայաստանում առնվազն 15 մարդ է թափառող շների հարձակման զոհ դարձել։ Առողջապահության նախարարության տվյալներով՝ դեպքերը տարեցտարի ավելացել են՝ հինգ տարի առաջ 3296 մարդ էր դիմել բժշկի, անցած տարի՝ մոտ 80 տոկոսով ավելի՝ 5632։ 2022 թվականի հունվարից մինչև օգոստոս կենդանիների կողմից տուժածների թիվը 100 հազար բնակչի հաշվարկով կազմել է 153,7, 2021-ի համեմատ այս ցուցանիշը աճել է, քանի որ այն ժամանակ եղել է 156,7։

Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ազգային կենտրոնի մարդու ու կենդանիների համար ընդհանուր և մակաբուծային հիվանդությունների համաճարակաբանության բաժնի համաճարակաբան Կարինե Գևորգյանը «Հայկական ժամանակի» հետ զրույցում նկատում է՝ շների՝ մարդկանց կծելու դեպքերը հազարավոր են, սակայն վերջին երեք տարիների ընթացքում կենդանիների կծելուց հետո կատաղության դեպքեր մարդկանց շրջանում չեն գրանցվել։

«Կատաղության դեպքերը շատ հազվադեպ են գրանցվում՝ շնորհիվ կանխարգելիչ միջոցառումների։ Իրականացնում ենք հետկոնտակտային բուժման ռազմավարություն, այսինքն՝ կատաղության դեմ պայքարի միակ միջոցը պատվաստումն է։ Այն երկու էտապից է բաղկացած․ մեկը պայմանական է, այսինքն՝ կատարվում է՝ անկախ նրանից՝ կծող կենդանին ո՞ղջ է, թե՞ կծելուց հետո անկել է։ Երկրորդը արվում է, երբ կծելու օրվանից հետո նկատվել է վարքագծի փոփոխություն, կենդանին դեպրեսիվ է, ջղաձգություններ ունի, ագրեսիվացել է և մինչև 14 օրը՝ անկել: Այս դեպքում պետք է նրա հետ շփված մարդուն պարտադիր կերպով պատվաստում արվի մինչև 90-րդ օրը: Սակայն եթե կենդանին ողջ է, կարող են վերջացնել բուժումը մինչև 14-րդ օրը, և մարդը հանգիստ ապրի»,- մանրամասնում է նա։

Կատաղության հիվանդության ախտանիշները մարդու օրգանիզմում ուշ են նկատվում՝ կախված, թե որտեղ է վերքը տեղակայված։ Օրինակ՝ վերին վերջույթներից վիրուսը ավելի արագ է անցնում կենտրոնական նյարդային համակարգ, քան ստորին վերջույթներից։ Սակայն հիվանդությունը ոչ միայն կծելու հետևանքով կարող է փոխանցվել մարդուն, այլ նաև վիրուսով վարակված կենդանու հետ շփումից։ Վարակը փոխանցվում է թքի հետ, ելնելով սրանից՝ հարկ չկա անծանոթ շներին ձեռքով դիպչել։ Մենք մարդկանց շրջանում իրազեկումն ենք բարձրացնում, որ բոլոր նրանք, ովքեր կենդանիներ են պահում, պարտադիր պատվաստեն նրանց։ Երբ մարդուն կենդանին կծում է, մենք հայտնում ենք այդ մասին ՍԱՏՄ-ին և համապատասխան կենտրոնին»,- հավելում է Գևորգյանը։

Չնայած, ըստ ՀՎԿԱԿ-ի մասնագետի, այս ընթացքում իրենք շների կատաղության դեպքեր չեն հայտնաբերել, սակայն ՀՀ սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնից մեզ հետ զրույցում նշեցին՝ 2020 և 2021 թվականներին Հայաստանում արձանագրվել է շների կատաղության 8 դեպք, 2022-ին՝ 1, որոնք փոխանցվել են OIE-ին, այսինքն՝ Կենդանիների առողջության համաշխարհային կազմակերպություն:

«Կատաղություն հիվանդությունը սպեցիֆիկ բուժում չունի: Կանխարգելիչ պատվաստումները (հակակատաղության պատվաստանյութ) համարվում են նաև բուժում, հետևաբար անհրաժեշտ է կենդանիների, հատկապես՝ թափառող, անհայտ և վայրի, կծելու դեպքում անմիջապես դիմել բժշկական օգնության՝ վերքը մշակելու և համապատասխան պատվաստումներ ստանալու համար»,- խորհուրդ են տալիս տեսչական մարմնից:

ՍԱՏՄ-ն շների կծման դեպքերի մասին տեղեկանում է ահազանգերի միջոցով, հետո, եթե հայտնաբերվում է շունը, ապա ձեռնարկվում են համապատասխան քայլեր․ իրականցվում է փորձաքննություն՝ պարզելու՝ շունը վարակված եղե՞լ է կատաղություն հիվանդությամբ, թե՞ ոչ։ 

Երևանի քաղաքապետարանի՝ «Թափառող կենդանիների վնասազերծման կենտրոնը» չի զբաղվում կատաղություն հիվանդության ախտորոշմամբ, սակայն կազմակերպությունը միակ պետական կառույցն է, որը զբաղվում է թափառող շներին կատաղություն հիվանդության դեմ մասսայական պատվաստմամբ և վերապատվաստմամբ, մեզ հետ զրույցում շեշտում է կենտրոնի տնօրենի պաշտոնակատար Հարություն Առաքելյանը։ 

«Աշխատանքները սկսվել են դեռ 2019 թվականից, իսկ վերապատվաստման բուն գործընթացը՝ այս տարվա ապրիլ ամսից: Կատաղություն հիվանդության դեմ պայքարի մի մաս է կազմում նաև Երևան համայնքը։ Հիվանդության վտանգավոր լինելու հանգամանքը հաշվի առնելով՝ նման աշխատանքներ նաև մարզերում և տարբեր համայնքներում ենք իրականացնում։ Նմանօրինակ համայնքներից են Մասիսը, Եղվարդը, Արմավիրը, Էջմիածինը, Նոր Հաճնը և այլ համայնքներ»,- ասում է Առաքելյանը:

Այս տարվա 8 ամիսների ընթացքում «Թափառող կենդանիների վնասազերծման կենտրոնը» պատվաստվել և վերապատվաստվել է շուրջ 2500 թափառող կենդանի։ ՀՈԱԿ-ի ստերջացրած և պատվաստած թափառող շների ականջներին փակցնում են գունավոր տարբերանշաններ․ այս տարվա գույնը կարմիրն է:

«Քաղաքացիները շատ հաճախ նույնացնում են կատաղություն հիվանդությունն ու ագրեսիան: Ստացված ահազանգերից շատ ենք հանդիպում, երբ բնակիչը պնդում է՝ շունը կատաղած է, սակայն պարզվում է՝ շան մոտ պարզապես վարքաբանական շեղում է, կամ ընդամենը հաչում է: Սա, իհարկե, հետևանք է նաև հասարակության շրջանում կենդանիների հետ վարվելու մշակույթի ցածր մակարդակի կամ որոշ դեպքերում՝ ի սպառ բացակայության: Այն, որ թափառող շներից կարելի է վտանգ սպասել, փաստ է, սակայն շատ հաճախ այն չափազանցվում է ու վերածվում կենդանատյացության»,- նկատում է նա։