Տարածքների փոխանակման վերադարձը-2. կամ՝ ի՞նչ են ասել Ժակ Շիրակն ու Վլադիմիր Պուտինը

Ֆրանսիայի եւ ՌԴ նախագահներ Ժակ Շիրակի եւ Վլադիմիր Պուտինի՝ նախորդ շաբաթ տեղի ունեցած փարիզյան հանդիպումից հետո թե՛ պաշտոնական Բաքուն եւ թե՛ Ադրբեջանի հանրությունը շտապում են իրենց վրդովմունքը արտահայտել Շիրակի եւ Պուտինի կողմից արված այն արտահայտության կապակցությամբ, թե ԼՂ-ի հարցը, ի տարբերություն չեչենականի, կարող է եւ չլուծվել տարածքային ամբողջականության սկզբունքի շրջանակներում:

«Չեչնիայի հարցը պետք է լուծվի ՌԴ տարածքային ամբողջականության պահպանմամբ, իսկ ԼՂ-ի հարցը՝ փոխզիջումների տարբերակով», ըստ ադրբեջանական մամուլի եւ դիվանագիտական աղբյուրների հայտարարել են ՌԴ եւ Ֆրանսիայի նախագահները: Այսպիսով, Ադրբեջանում եզրակացրել են, որ իրենց երկրի տարածքային ամբողջականությունը վտանգված է: Այս իրավիճակի համար ադրբեջանական իշխանությունները քննադատում են Արեւմուտքին, իսկ ընդդիմությունը՝ ադրբեջանական իշխանությանը: Իհարկե, ինչպես եւ պետք էր սպասել, Հայաստանի պաշտոնական լրատվամիջոցները միանգամից «բռնեցին» այս թեման, ու «Հայլուրը» օրերով տարփողում էր, որ եկել է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության վերջը: Ասել է, թե՝ Հայաստանը ի վերջո հասել է նրան, ինչի մասին երազում էր արդեն տասը տարի: Այս տեսակետը, սակայն, կարող է քննություն բռնել միայն 8-րդ դասարանցիների շրջանում, որոնց պատկերացումները Հայոց պատմության մասին ձեւավորվում են ըստ Փավստոս Բուզանդի եւ ըստ «Վարդանանքի»: Եւ բոլոր նրանց, ում պանծալի հաղթանակ է թվում Պուտինի եւ Շիրակի հայտարարությունը, ընդամենը ուզում ենք հիշեցնել, որ Քի Վեսթից վերադառնալով՝ հայաստանյան պատվիրակության ղեկավարը «Զվարթնոց» օդանավակայանում բազմիմաստ հայտարարություն արեց. «Մի՛ մոռացեք, որ Հայաստանն էլ տարածքային ամբողջականության խնդիր ունի»: Ասել է, թե՛ եթե Շիրակ-Պուտին տանդեմը համաձայն է, որ ԼՂ-ի հարցի կարգավորման ընթացքում տարածքային ամբողջականության սկզբունքը չկիրառվի, եւ հավելում է, որ դա պետք է տեղի ունենա կողմերի փոխհամաձայնությամբ, նշանակում է՝ կարող է խախտվել ոչ միայն Ադրբեջանի, այլեւ Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը:

Այսպիսով, Պուտինի եւ Շիրակի հայտարարությունները եւս մեկ անգամ ապացուցում են, որ տարածքների փոխանակման սկզբունքը ԼՂ-ի հարցի կարգավորման համատեքստում շարունակվում է դիտարկվել եւ գոյություն ունեցող հիմնական տարբերակն է: Այս ֆոնին առնվազն տարօրինակ է, որ երկու գերտերությունների ղեկավարների հայտարարությունը այդպիսի մեծ զայրույթ է առաջացրել Ադրբեջանում, եւ ընդհակառակը՝ այդպիսի խանդավառություն Հայաստանում: Այս երեւույթը կարող է երկու բացատրություն ունենալ. կամ պաշտոնական Երեւանը համաձայն է տարածքների փոխանակման գաղափարին, կամ որոշել է նախընտրական այս շրջանում ադրբեջանցիների խուճապը օգտագործել սեփական նպատակներով՝ Հայաստանի տարածքային ամբողջականության մասին մտահոգությունը թողնելով ավելի հարմար ժամանակների: Իսկ ընդհանրապես, բացառված չէ, որ Ադրբեջանի իշխանությունները, նախապես ձեռք բերված պայմանավորվածությունների շրջանակում, ընդամենը նախընտրական աջակցություն են ցուցաբերում Հայաստանի իշխանություններին՝ ի ցույց դնելով Ադրբեջանի վարած քաղաքականության հերթական պարտությունը եւ Հայաստանի վարած քաղաքականության հերթական հաղթանակը: Այս վարկածի օգտին է խոսում նաեւ այն հանգամանքը, որ Պուտին-Շիրակ հայտարարությունը, ի վերջո, դուրս է եկել ոչ թե ռուսական կամ ֆրանսիական, այլ ադրբեջանական աղբյուրից: Այս դեպքում, սակայն, մենք խոսում ենք ինֆորմացիայի արտահոսքի դրդապատճառների մասին. դրդապատճառների փոփոխությունից, սակայն, Պուտին-Շիրակ տանդեմի արած հայտարարության իմաստը չի փոխվում: Եւս մեկ հայկական մոլորություն՝ այս ֆոնին չափազանց ուշագրավ է. շատերին թվում է, որ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության խախտումը ավտոմատ նշանակում է ԼՂ-ի անկախություն կամ միացում Հայաստանին: Այս մոլորությունը գալիս է նրանից, որ երկար տարիներ Հայաստանը եւ Ադրբեջանը բանավիճում էին, թե ինչ սկզբունքների հիման վրա պետք է լուծվի ԼՂ-ի հարցը: Հայաստանն այս հարցում առաջնային էր համարում ազգերի ինքնորոշման իսկ Ադրբեջանը տարածքային ամբողջականության սկզբունքը: Ու այդ երկար բանավեճի պատճառով տպավորություն է ստեղծվել, թե Ադրբեջանի առաջ քաշած սկզբունքի չկիրառումը ավտոմատ նշանակում է Հայաստանի պնդած սկզբունքի կիրառում: Ամբողջ խնդիրն այն է, սակայն, որ նախկինում ԼՂ-ի հարցի կոնտեքստում Հայաստանի որեւէ տարածքի սուվերենությունը չէր վիճարկվում, եւ խոսքը բացառապես «Խորհրդային Ադրբեջանի մաս կազմած Ղարաբաղի մասին էր»: Սակայն, ներկայումս ոչ թե Ղարաբաղի տարածքն է վիճարկման առարկա, այլ Ադրբեջանի Լաչինի, եւ Հայաստանի Մեղրրի շրջանների՝ այն ընդհանրությամբ, որ այդ տարածքների հարցը քննարկվում է ԼՂ-ի հակամարտության կարգավորման համատեքստում: Իսկ Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը ամեն դեպքում մնում է առկախ ու տեղավորվում է «դե ֆակտո՝ անկախ, դե յուրե՝ Ադրբեջանի կազմում», կամ «Ընդհանուր պետություն» տեսական բանաձեւերի շրջանակներում:

Արման Կարապետյան

Տպագրվել է «Հայկական Ժամանակ» օրաթերթի՝ 2003 թվականի փետրվարի 19-ի համարում