Հայաստանում պղնձի խտանյութի արտադրությունը 10 տարվա ընթացքում աճել է 5.7 անգամ

Երեկ Լոնդոնի ֆոնդային բորսայում պղնձի մեկ տոննայի գինը վերջապես հատեց 6000 դոլարի սահմանագիծը: Սա պղնձի ամենաբարձր գինն է 2015 թվականի հունիսից այս կողմ:

Այս մեկուկես տարիների ընթացքում այդ մետաղի մեկ տոննայի բորսայական գինը իջել էր մինչեւ անգամ 4500 դոլարի: Սա, իհարկե, մեծ նշանակություն ունի մեր տնտեսության համար, քանի որ Հայաստանից արտահանվող ապրանքների աղքատիկ ցանկում գունավոր մետաղների եւ առաջին հերթին պղնձի հանքաքարի մասնաբաժինը չափազանց մեծ է:  Եվ որքան նվազում է պղնձի գինը, այդքան տուժում է մեր տնտեսությունը: Ու ընդհանրապես, գունավոր մետաղների գներից մեր տնտեսության կախվածությունը մեծ է` չափազանց մեծ: Դա պատկերացնելու համար բերենք ընդամենը մեկ ցուցանիշ` 2016 թվականին Հայաստանից արտահանման ընդհանուր ծավալը կազմել է 1 միլիարդ 780 միլիոն դոլար, որից հանքահումքային արտադրանքի մասնաբաժինը եղել է 470 միլիոն դոլար: Իսկ դրա մեծագույն մասը հենց պղնձի խտանյութն է:

Մի կողմից, իհարկե, լավ է, որ պղնձի գինը բարձրանում է, եւ մեր հանքարդյունաբերությունը ավելի շատ եկամուտներ է ստանում: Մյուս կողմից սա իր մեջ մեծ վտանգներ է պարունակում: Նախ գունավոր մետաղների նկատմամբ համաշխարհային պահանջարկը միշտ լինելու է, եւ համեմատաբար ավելի հեշտ եղանակով փող աշխատելու ցանկությունը հանգեցնում է նրան, որ նորանոր հանքեր են բացվում Հայաստանում, նորանոր պոչամբարներ են հայտնվում, միլիոնավոր տոննաների թունավոր նյութեր են կուտակվում այդտեղ եւ առաջացնում բնապահպանական լրջագույն խնդիրներ: Դրա հետ մեկտեղ, կա նաեւ տնտեսությանը հասցվող վնաս: Երկարատեւ հեռանկարում հանքարդյունաբերությունը դառնում է թմրանյութի պես մի բան եւ տնտեսությունը «նստում է» այդ «ասեղի» վրա: Հայաստանն արդեն իսկ այդ վիճակում է:

2016 թվականին, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, Հայաստանում արտադրվել է 388 հազար տոննա պղնձի խտանյութ, որ 73 հազար տոննայով ավելի է, քան 2015-ին: Վերջին 10 տարիներին պղնձի խտանյութի արտադրությունը ահռելի աճ է արձանագրել: Օրինակ, 2006 թվականին արտադրվել էր ընդամենը 68 հազար տոննա: Ստացվում է, որ անցած 10 տարիների ընթացքում խտանյութի արտադրությունը աճել է մոտ 5.7 անգամ (տես գծապատկերը): Սակայն միջազգային շուկայում գների տատանումների պատճառով խտանյութի արտադրության ծավալների աճը համարժեք ֆինանսական հասույթներ չի ապահովել: Այսպես. 2011 թվականին արտադրվել է ընդամենը 127 հազար տոննա խտանյութ, սակայն այդ նույն տարի Հայաստանից արտահանված հանքահումքային արտադրանքի ծավալը կազմել է 404 միլիոն դոլար: Եթե այս երկու ցուցանիշները համեմատենք անցած տարվա նույն ցուցանիշների հետ, ապա կստացվի հետեւյալը: Արտադրված խտանյութի ծավալը 2016-ին 2011 թվականի համեմատ աճել է 3 անգամ, իսկ հանքահումքային արտադրանքի արտահանումից հասույթը աճել է միայն 16 տոկոսով:

Դրա պատճառը գունավոր մետաղների համաշխարհային գներն են: 2011 թվականին մասնավորապես պղնձի խտանյութի մեկ տոննայի գինը հասնում էր մինչեւ 10 հազար դոլարի: Իսկ անցած` 2016 թվականին միջին տարեկան գինը կազմել է 4700-4800 դոլար: Այսինքն, եթե Հայաստանում արտադրված խտանյութի եւ միջազգային գների մոտավոր համադրություններ անենք, ապա կստացվի մի շատ հետաքրքիր պատկեր: Ասենք, եթե 2016 թվականին պղնձի գինը լիներ այնքան, որքան 2011 թվականին էր, ապա հանքահումքային արտադրանքի արտահանումից հասույթը կկազմեր մոտ 1.2 միլիարդ դոլար: Դա այն դեպքում, երբ, ինչպես նշեցինք, արտահանման ընդհանուր ծավալը 2016-ին եղել է 1.8 միլիարդ դոլար: Նման հեռանկարը իր մեջ մեծ վտանգներ է պարունակում:  Մեկ առանձին ապրանքից ստացվող չափազանց մեծ եկամուտները ստիպում են մեզ նման երկրներին այլեւս չմտածել տնտեսությունը զարգացնելու, բարեփոխումներ անելու մասին: Մի խոսքով` թուլանալ: Հիմա հանքարդյունաբերությունը Հայաստանում այնպիսի խելահեղ տեմպեր է վերցրել, որ այդպես թուլանալու վտանգը պղնձի թանկացման ֆոնին չափազանց իրական է:

Եթե պղնձի մեկ տոննայի գինը կրկին դառնա, ասենք, 10 հազար դոլար, ապա դա ամենեւին չի նշանակում, թե ավելի քիչ հանքաքար է արդյունահանվելու: Հակառակը` տեմպը ավելի կարագանա: Կարճաժամկետ հատվածում դա, իհարկե, թույլ կտա փայլուն տնտեսական ցուցանիշներ ապահովել, սակայն բավական է եւս մի համաշխարհային ճգնաժամ, եւ այդ փուչիկը շատ արագ կպայթի՝ իր հետեւից թողնել չափազանց տխուր պատկեր: Հենց այդպես եղավ, օրինակ, 2008 թվականին, երբ մեկ տոննա պղնձի գինը հասել էր 8500 դոլարի, բայց մի քանի ամսվա ընթացքում իջավ մինչեւ 3000 դոլարի: Դրա հետեւանքները մենք մինչեւ հիմա չենք հաղթահարել: Իհարկե, 2009 թվականի մեր տնտեսական ճգնաժամի միակ պատճառը պղնձի կտրուկ էժանացումը չէր, սակայն դա էլ իր ուրույն` շոշափելի դերն ունեցավ: