Արանքը ճղելու նուրբ արվեստը

Լուսանկարը՝ Դավիթ Գալստյանի

Դատելով «Նիկոմաքյան էթիկա» կոչվող տեքստից` Արիստոտելը համարում է, որ երջանկությունը կախված է մարդուց: Երջանկությունը մարդու ունակությունների դրսևորման, ռեալիզացման մեջ է: Քանի որ մարդուն բնորոշել է որպես սոցիալական էակ, Արիստոտելը երջանկության հիմքում դրել է բարոյական նորմերից ելնող գործողությունը: Այսինքն` արարքը կարող է երջանկություն բերել միմիայն այն դեպքում, երբ այն հիմնված է առաքինությունների վրա և ուղղորդվում է մտքով: «Հռետորաբանություն» աշխատության մեջ նա նշում է 9 առաքինություններ` 1. Արդարություն, 2. Արիություն, 3. Խելամտություն, 4. Առատաձեռնություն, 5. Մեծահոգություն, 6. Անշահախնդրություն, 7. Համեստություն, 8. Խոհեմություն, 9. Իմաստնություն: Սրանցից յուրաքանչյուրը համապատասխան ծայրահեղ հակադիր հատկանիշների միջինն է կազմում: Օրինակ` վախկոտության և տաքգլուխ լկտիության ոսկե միջինը արիությունն է, վատնող շռայլության և դրան հակադիր ագահ ժլատության պարագայում ոսկե միջինը առատաձեռնությունն է և այլն:

Արիստոտելի` «ոսկե միջինի» մասին դրույթը փիլիսոփայական թեզերից ամենաշահարկվածներից է` հիմնականում ոչ արմատական գոլությունն ու միջակությունը ասվածին վերագրելու մոլորությամբ: Մինչդեռ խոսքը իրավիճակում կողմնորոշվելու և կամ կոնկրետ գործողության մեջ չափազանցի դրսևորումներից խուսափելու մասին է մտքի թելադրանքով: Միտքն է, որ մարդուն շահեկանորեն առանձնացնում է մյուս էակներից, պայմանավորում նրա հաջողությունները: Ուրեմն, ըստ այս մեծ անտիկ փիլիսոփայի, մարդու կյանքի նպատակին` երջանկությանը` որպես առավել բարիքի հասնելու ճանապարհը վարքագծի ոսկե միջինն է, որը տրվում է մտքով:  

Արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան Հովհաննես Թեքգյոզյան.

Երբ տղա էի /տարիքս նկատի ունեմ/, համոզված էի, որ կփոխեմ աշխարհը, որ ես նոր մեսիիան, ֆլան-ֆստանն եմ, չէ', Քաջ Նազարը չեմ, բայց մի երկու մազ եմ հեռու էն Կարևորից: Հա, էդ ժամանակ միայն նրա Կարևոր անունը գիտեի ու վերջ: Արածների, չարածների ու իրական-անիրական թռիչքների մասին հետո իմացա... Կարճ ասած` հինգ տարեկանում ես արդեն ընդունել էի իմ հանճարեղության անբեկանելի փաստը, քանի որ էդ չարաբաստիկ տարում գրեցի իմ առաջին բանաստեղծությունը` «Գարունը»: Ցավոք, մտքիս էդ գլուխգործոցը չի պահպանվել, ընդամենը մի տող եմ հիշում, որը հիանալիորեն համապատասխանում է իր խորագրին: Ահա այդ տողը` «Գարուն, գարուն, ծառեր` ցմահ»: Բայց չշեղվենք, մի խոսքով` ի տարբերություն Կարևորի, իմ փրկության ծրագիրը բոլորովին այլ էր` արյուն-մարյուն, ծեծ-ջարդ չկար: Ես ոչխարաբար համոզված էի, որ հեսա-հեսա փրկելու եմ աշխարհը, քանի որ ֆիլմերի մի բավականին տարողունակ ցուցակ էի կազմել, որը դիտող ցանկացած ոք կփոխվեր, կբարիանար, մի խոսքով` փաթլամիշ կլիներ: Հա, ի դեպ, մեկը «Բուրժուազիայի համեստ հմայքն» էր, որ եթե ասեմ յոթ-ութ տարեկանում էդ կինոնկարը լրիվ հասկացել եմ, հավատացեք` փլիզ: Մյուսն էլ` «Ժանդարմը և այլմոլորակայիններն» էր: Շատ չերկարացնելու համար ասեմ, որ մոտ մեկ տարի անց աշխարհը փրկելու իմ ծրագիրը թոզմիշ եղավ, բայց մնաց միսսիոներ լինելու հավակնությունն ու միսսիա ունենալու մազոխիստական կայֆը: Հետո սկսեցի ուրիշ հանճարներ փնտրել ոչ թե նրանցով զմայլվելու, այլ ավելի շատ ցույց տալու համար իմ ներկայությունն ու լինելիությունը: Փնտրեցի, ազդվեցի, որոշների թիկունքում թաքնվեցի, նրանցով սրա-նրա բերանին շրխկացրեցի, հրաժարվեցի, կռվեցի, վերջում եկա կանգնեցի կարծեմ Պիկասոյի /այ բալամ, հանկարծ չսխալվե~մ/ հետևյալ մտքի վրա` «Արվեստը կարող է ծնվել այնտեղ, որտեղ ներքին ազատություն կա»: Ու քանի որ, փաստացի, իմ միսսիան պտտվում էր արվեստով ինչ-որ բան փոխելու, այլ կերպ ասած` արվեստ արարելու կարևոր փաստի շուրջ, կատարյալ լինելու համար սկսեցի որոնել ներքին էն տարածքը, որտեղ ազատություն կա:

Անձնական երջանկություն.

Անձնական երջանկության պատկերներ... Էս էպիզոդն իմ գործերից մեկում, հիմա արդեն չեմ հիշում, կարծեմ` «Մաշկացավում», արդեն գրել եմ: Երբ փոքր էի, մեր տան զուգարանի չսալիկապատված պատը խոնավությունից ճաքճքել էր: Արդյունքում` պատի վրա փուչիկ-փուչիկ պատկերներ էին հայտնվել, ինչ-որ կերպարանքներ հիշեցնող ուրվագծեր: Զուգարանում հայտնված մարդը, սովորաբար, մենակ է, ու որպեսզի մենակությունս ու մի քիչ էլ վախս փարատեմ, սկսեցի խոսել էդ բնական բառելեֆների հետ: Շատ մտերմացանք, նույնիսկ մի անգամ, լավ հիշում եմ, նրանց ծանոթացրի մորս հետ: Բայց փորձանքը հո պոզով-պոչով չի լինում. մի սովետական ստանդարտ օր եկա տուն ու ինչ տեսնեմ` մերոնք որոշել են բաղնիք-զուգարանում կաֆել խփել ու արդյունքում իմ պատի ընկերներին փշրել, սվաղել են... Լաց ու կոծ, հարայ-հրոց, հայոց վիշտը` ցեղասպանությանը հղված աղերսներով և այլն: Ասածս ինչ է... Երջանկությունը երևի մի տեղանք է, որը հաճախակի վերանորոգման կարիք ունի: Փաստացի, եթե էդ տեղանքը չվերանորոգես, երջանկություն, որպես էդպիսին, էլ չես ունենա: Բայց էդ էլ է բարդ` քեզ կապող, մտերիմ պատկերներից հրաժարվելը: Չնայած իմ կյանքում մի շրջան եկավ, երբ առանձնահատուկ հաճույք էի զգում ինձ երբևէ, կրկնում եմ` երբևէ երջանիկ պահեր պարգևած երևույթներին և անձերին վանելուց: Մի տեսակ ինձ ուժեղ էի երևակայում: Էդպես ձեռ քաշեցի թատրոնից, որն իմ կյանքն էի համարում, էն միջավայրից ու քաղաքից, որտեղ ժամանակին երջանիկ պահել էի ապրել ու որն ինձ համար այլևս անտանելի էր դարձել: Ցավոք, երջանկության ցուցիչը դա է. էն, ինչը ներկայումս անտանելի է, ժամանակին քեզ երջանկացրել է կամ գոնե երջանիկ դառնալու հույս է տվել... Փաստորեն, հրաժարվելու արդյունքում իմ առջև մի չտեսնված հարուստ տարածք բացվեց, որի մեջ դեռ լողում եմ:     

Մասնագիտական երջանկություն.

...Երբ արանքը ճղել եմ: Չէ, սա բնավ վուլգար արտահայտություն չէ: Ինձ միշտ զարմացրել է երկու բան. առաջին` ինչպես է քո գրական հերոսը քեզ` հեղինակին, ընդդիմանալով` ստեղծագործությունն իր ուզած ճանապարհով տանում: Արդյունքում` ապուշ կտրած տեսնում ես, թե ոնց են գործի տարբեր կետերը գալիս հանգուցալուծվում, ամբողջական դառնում: Հենց էս է ինձ համար մասնագիտական երջանկությունը: Երկրորդը, որը կարող եմ ստեղծագործությանը հաջողված լինելու մոտավոր չափանիշ համարել` հետևյալն է. իմ էն գործերն են հաջողված, որոնք հետագայում` հինգ, տասը տարի անց կարդալիս նոր բաներ եմ բացահայտում, երբ սովորում եմ: Մնացածը հաճելի պահեր են. վայ, գիրքս տպվեց, վա~յ` թարգմանվեց, ամա~ն` առաջին շնորհանդեսը Փարիզում, վույ աման` երկրորդը` Ստրասբուրգում, վայ մե` գրքի մասին առաջին հոդվածը լույս տեսավ ֆրանսիական մամուլում, փրկեք ինձ` հինգերորդ, ութերերդ հոդվածը, բա չգիտե՞ք` սպասեք տասներորդին` հզորագույն ամսագրում է տպագրվելու, ախ` հարցազրույց, օ~, Փարիզի գրքի սալոն, գիտե՞ք չէ` հետո գնալու եմ ջհանդամի գյոռը... Սրանք, այո, հաճելի, ամբիցիաներդ շոյող պահեր են: Ու մեկ էլ սարսափով տեսնում ես, որ մի տարի է` ոչինչ, ոչ մի նոր բան չես գրել, արանքը չես ճղել: Ու սկսվում է տառապանք. հարակիրի անելու հուսահատ միտք, ալամ-աշխարհի վրա ինչքան կամուրջ ու աշտարակ կա, աչքիդ առաջ է գալիս, մնում է մենակ ինքնասպանության օրիգինալ տարբերակ մտածես, որ քեզ չխառնեն մոնրոների... Ու այ քեզ դժբախտություն, հայ իրականոթյան մեջ մի հատ խելքը գլխին ինքնասպան չեղավ, որ հիմա հիշեմ ու ցիտեմ... Կարճ ասած` մնում է մենակ գոռաս` Ախ, ո՞ւր ես դու` իմ ստեղծագործական երջանկությո~ւն... Կամ ե~րբ եմ արանքը ճղելու...

Հանրային երջանկություն.

Հայաստանում` բոլոր միտինգներին ապրել եմ այդ զգացումը: Բայց հետո... Փաստացի, կրկին վերադարձանք երջանկությունը վերանորոգելու հարցին: Հանրային երջանկությունը երևի թե էն զգացողությունն է, երբ... Գիտե՞ք, էս վերջերս մի միտք է անընդհատ պտտվում իմ` ծանրագույն միսսիայից աղավաղված ուղեղում: Ես, երևի, իրոք եկել-հասել եմ հանրային երջանկության սահմանին, քանի որ հիմա շատ ռեալ զգում եմ երջանկության էդ տեսակ բնորոշումը: Հանրային երջանկությունն էն է, երբ մարդկանց տարբեր, շա~տ տարբեր մարդկանց, ասել է թե հասարակության և քո միջև, ընդհանուր առմամբ, խոր հակասություններ չկան: Ավելին` մարդկանց հետաքրքրում է, եթե հետաքրքրում է իհարկե, քո անհատականությունը և ոչ թե թերություններով, մոլորություններով ու առավելություններով հագեցած քո անձը:

Մարինա Բաղդագյուլյան