«Է»-ն լեզվի «փողկապ»- ն է, երբ այն չկա, մարդը բարեկիրթ չէ. Վիկտոր Կատվալյան

Այն, որ համացանցը, հատկապես սոցիալական կայքերը, փոխել են հայերենի արտահայտչամիջոցները, ակնհայտ է: Էլ հոդերի փոփոխություններ, էլ «Է» օժանդակ բայի փոխակերպում «ա»-ով, օտար բառերի գործածություն  և այլն: Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Հր. Աճառյանի անվան Լեզվի ինստիտուտի տնօրեն, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Վիկտոր Կատվալյանի հետ զրուցել ենք՝ հասկանալու համար՝ ինչ է կատարվում մեր լեզվի հետ և ուր ենք «գնում» այս տեմպերով:

- Պարոն Կատվալյան, Ձեր ղեկավարած ինստիտուտը ակադեմիական կառույց է, այդուհանդերձ անու՞մ եք ուսումնասիրություններ, թե ինչ է տեղի ունենում հայերենի իմացության հետ, ի՞նչ պատկեր է տիրում:

- Անշուշտ, բացի գիտական հետազոտություններից, ուսումնասիրում ենք նաև կենդանի խոսքը: Դրանք կարող են լինել ինչպես գրական լեզուն, այնպես էլ խոսակցական լեզուն, բարբառները: Արդեն մի քանի տարի է՝ հրապարակում ենք նորաբանությունների բառարան, որտեղ զետեղվում են հատկապես բառապաշարի նորությունները: Մի կողմից՝ գրական լեզվում աղավաղումները շատ են, մյուս կողմից՝ անընդհատ զգոն ենք դրանց հանդեպ:

- Ասացիք՝ նորաբանությունները շատ են. դրանք հայերեն բառերի նոր կազմություննե՞ր են, թե՞ օտարամուծություններ:

- Երկուսն էլ կան: Արմատների վրա նոր բառակազմություններ են ի հայտ գալիս: Օրինակ՝ «պահադարան», «զավեշտապատկեր», «գաղտնագործունեություն» (կոնսպիրոլոգիա), «իմիջավորում» և այլն: Բոլոր այն բառերը, որոնք հրապարակային խոսքում դրսևորվում են, բայց բառարանային գրանցում չունեն, դիտարկվում են իբրև նորաբանություններ: Բառերը միայն մտավորականները չէ, որ ստեղծում են, ժողովուրդն էլ է ստեղծագործում, և մեր լեզուն նաև այդպես է հարստանում:

- Հայերենը, հայտնի է, ունեցել է զարգացման տարբեր փուլեր՝ գրաբար, միջին հայերեն, աշխարհաբար, արդի հայերեն: Այս անցումներն արդյո՞ք հիմնված են լինում խոսակցական փոփոխությունների վրա, որոնք հետագայում ստիպում են մասնագետներին, այսպես ասած, օրինական ուժ տալ արդեն ձևափոխված լեզվադրսևորումներին:

- Մենք սկսեցինք արտաբերել «ֆ», «օ» հնչյունները, հետո նոր այբունենում ավելացվեցին այդ տառերը: Լեզվի՝ մեկ փուլից մյուսին անցումը անմիջապես չի կատարվում, աննկատ է լինում, քանակական փոփոխություններն ինչ-որ  պահի բերում են որակական փոփոխության: Բացի լեզվի ներքին զարգացման ընթացքից, կարևոր են նաև արտաքին, արտալեզվական գործոնները: Այսինքն՝ ինչ վիճակում է գտնվում տվյալ հասարակությունը, պետություն կա, թե չկա, որքանով է վերահսկվում լեզվական նորմերի պահպանումը:

- Ճի՞շտ են ասում, որ լեզուն կենդանի, հարափոփոխ օրգանիզմ է:

-Այն իմաստով, որ լեզուն գործառում է կենդանի մարդկանց մտքում և շուրթերին, այո: Այն քարացած երևույթ չէ, հասարակության հաղորդակցման եղանակն է և հասարակությունը անընդհատ փոփոխում, զարգացնում է լեզուն:

- Որքանով են արտաքին ակտիվ շփումները, համացանցն ազդում լեզվի փոփոխության վրա:

-Արտաքին գործոնները շատ-շատ են ազդում լեզվամտածողության վրա: 5-7-րդ դարերում հունաբան հայերենի շրջանն էր, երբ մեր լեզուն սկսեց ազդեցություն կրել հունարենից, 14-րդ դարից սկսած այդ ազդեցությունն արդեն լատիներենից էր, խորհրդային տարիներին՝ ռուսերենից: Կյանք ներխուժած տեխնիկական հնարավորությունները պարզապես հեղափոխական միջամտություն են ունենում  լեզվի վրա: Սոցիալական ցանցերում երկուսն էլ կան՝ խոսակցական հայերենն էլ, գրական լեզուն էլ: Երկուսն էլ մերն են և գոյության իրավունք ունեն: Բայց եթե, այլաբանորեն ասած, խոսակցական լեզուն մեր տնային հագուստն է, ապա արտահագուստը՝ դրսինը, պետք է լինի գրական հայերենը: Առօրյայում մարդիկ ազատ են խոսել ինչպես կամենում են, բայց հրապարակային լեզուն պետք լինի գրական: Շատ են խախտում համացանցում հատկապես «է» օժանդակ բայի գործածության կանոնը, փոխարինում են «ա»-ով: Կրկին փոխաբերորեն ասած՝ «է»-ն մեր լեզվի փողկապն է: Ինչպես փողկապով մարդն է տարբերվում իր գեղեցիկ հագուկապով, իր բարեվարքությամբ, այնպես էլ «է» օժանդակ բայը գործածելիս ակնառու է, որ մարդը տիրապետում է գրական հայերենին:  «է» -ն գրական հայերենի «դռան պահապանն» է, հենց այն փոխարինվում է «ա»-ով, անմիջապես փլուզվում է գրական լեզուն և սկսվում է խոսակցականը: Ցավոք, նույնը նկատելի է հեռուստատեսային եթերում. Ավելի ու ավելի շատ հաղորդավարներ են իրենց խոսքը կառուցում «ա»-երով, ոչ գրական բառապաշարով, ցավալի է: Թյուր կարծիք է, թե խոսակցական հայերենը, նույն՝  «ա»-ն անմիջականություն են հաղորդում շփմանը, մեր Շիրակի մարզում, օրինակ, «է»-ով են խոսում, և ավելի կենդանի, ավելի անմիջական և հումորով խոսակցություն, քան Գյումրիի պարագայում է, չկա:

- Այս՝ խոսակցական-գրականի տարբերություններն ինչպես են անդրադառնում կրթական համակարգում, հնարավո՞ր է որոշ երկձևություններ մտցվեն, որպեսզի օրինակ՝ ընդունելության քննություններին անբավար գիտելիքներ շատ չարձանագրվեն:

- Ցավոք, լեզվի առումով ընդունելության քննության ձևն, իմ կարծիքով, թույլ չի տալիս մարդու հայերենի իմացությունը գնահատել: Շտեմարանները ստուգում են կանոններին տիրապետումը, բայց ոչ երբեք՝ լեզվի իմացությունը: Պետք է հնարավորություն տալ եղած տեղեկությունը, իմացության փաստը դրսևորել վերլուծելու, իրար կապակցելու, զուգորդելու միջոցով: Փոխադրությունը լավագույնն է ընձեռում ստեղծագործական մտածողության զարգացման և ստուգման հնարավորություն: Ես այս համոզման եմ: Իսկ գրական հայերենը, ինչ խոսք, միշտ պետք է մնա բարձունքում...

Նանե Մակուչյան