Կորոնավիրուսի պատճառով պետական գնումների մասնակցության մակարդակը նվազել է․ Բուռնազյան

Պետական գնումների համակարգը 2018-ի մայիսից առաջ թերեւս հաճախ քննարկվող թեմաներից մեկն էր։ Իսկ պատճառներից մեկը դրա ոչ մրցակցային լինելն էր։ Պետական գերատեսչությունների կարիքների համար տարբեր մրցույթներ էին հայտարարվում, սակայն մասնակից ընկերություններից հաղթողը շատ դեպքերում կանխորոշված էր։ Պարզվում է՝ հեղափոխությունից հետո եւս համակարգը չի ազատվել խնդիրներից։

«Հայկական ժամանակ»-ը զրուցել է «Հանրային քաղաքականության հետազոտությունների ազգային կենտրոն» ՀԿ-ի գործադիր տնօրեն Արմենուհի Բուռնազյանի հետ։

- Տիկի՛ն Բուռնազյան, ի՞նչ իրավիճակ է պետական գնումների համակարգում եւ որքանո՞վ է վերջին 2.5 տարում այն փոփոխության ենթարկվել։

- Ճիշտն ասած՝ 2.5 տարվա առանձին ուսումնասիրություն չենք արել, բայց եթե համեմատում ենք 2019 եւ 2020 թվականների տվյալները, նկատում ենք, որ արժեքային առումով պետական գնումները 7 տոկոսով աճել են։ 2020 թ. տարեկան կտրվածքով պետական գնումները կազմել են մոտավորապես 248.2 մլրդ դրամ։ Սակայն պետք է նշեմ, որ այս բոլոր տվյալները չեն արտացոլում իրական պատկերը։ Կորոնավիրուսի համավարակի կանխման եւ հաղթահարման հետ կապված ծախսերի որոշ մասը չի հրապարակվել գնումների պաշտոնական կայքում։ Մասնավորապես՝ հիմնականում առողջապահության նախարարության իրականացրած գնումները չեն հրապարակվել։ Այստեղ ունենք թափանցիկության խնդիր։ Եթե նաեւ սա հաշվի առնենք, ապա գնումների ծավալը է՛լ ավելի մեծ է եղել։ Ամենակարեւոր փաստն այն է, որ այդ գնումները մեծ մասամբ, եթե ոչ ամբողջությամբ, հատկապես կորոնավիրուսի սկզբնական շրջանում, եղել են ոչ մրցակցային եղանակով։ Սա ինքնին փաստում է, որ ոչ մրցակցային գնումների մասնաբաժինը եւս շատ է եղել ընդհանուր գնումներում։ 2020 թ. մեր ունեցած տվյալներով՝ ոչ մրցակցային գնումները կազմել են մոտ 48 տոկոս, ինչը 2019-ի համեմատ 8 տոկոսով պակաս է, բայց հաշվի առնելով, որ կորոնավիրուսի շրջանում գնումները չեն հրապարակվել, ապա շատ հնարավոր է, որ տոկոսային հարաբերակցությունը նախորդ տարվա ցուցանիշից ավելի շատ է եղել։

- Նախկինում գնումների հաղթողները արդեն իսկ գիտեին, որ իրենք են հաղթելու, այս առումով հիմա լուրջ մրցակցություն կա՞։

- Այս պահին, անվտանգության նկատառումներից ելնելով, Armeps համակարգը փակ է, եւ, ցավոք, մեր ձեռքի տակ կան միայն գնումների ընդհանուր ծավալի եւ քանակի վերաբերյալ տվյալներ։ Սակայն մի բան կարող եմ ասել. շատ ընկերություններ, այս տարի ճանաչվելով հաղթող, հրաժարվել են հետագա ընթացքից, քանի որ կորոնավիրուսի հետ կապված հասկացել են, որ չեն կարող իրենց պարտավորություններն իրականացնել։ Որոշ դեպքերում այդ ընկերությունները նաեւ հայտնվել են սեւ ցուցակներում, որոշ դեպքերում էլ գնումները քննող անձը գտել է, որ, այո՛, իրոք արտակարգ իրավիճակով պայմանավորված է եղել, եւ հաղթող ընկերությունը չէր կարող դա կանխատեսել։

- Թափանցիկությունն ու հաշվետվողականությունն ինչպե՞ս եք գնահատում այս համակարգում։

- Վերջին տարիներին բավական լավացել է պատկերը հրապարակվող ինֆորմացիայի եւ թափանցիկության առումով։ Բայց, եթե հաշվի առնենք կորոնավիրուսի շրջանում արված առողջապահական գնումները, դա արդեն որոշակի բացասական ազդեցություն է թողնում թափանցիկության վրա։ Մենք չենք տեսնում՝ ում հետ են կնքվել պայմանագրեր, ինչպիսի պայմանագրեր են կնքվել։ Մի կողմից դեպի դրական միտում էր նկատվում նախորդ տարիների հանդեպ, սակայն այդ իրավիճակը հաշվի առնելով՝ միտումը չենք կարող դրական համարել, քանի որ մենք նաեւ հետեւում ենք մյուս երկրների փորձին։ Օրինակ՝ Մոլդովայում սկսել են հրապարակել այդպիսի գնումները։ Մեզ մոտ էլ են հրապարակում, սակայն՝ փոքրածավալ գնումները։

- Մինչեւ որքա՞ն գումարի սահմաններում գտնվող գնումներում է մրցակցությունը մեծ, եւ ո՞ր շեմից հետո է մասնակիցների թիվը հասնում նվազագույնի։

- Ստանդարտ ապրանքատեսակների, ենթադրենք՝ թղթի գնման, կամ ավտոմեքենաների վերանորոգման մրցույթների ժամանակ, բնական է, որ մրցակցությունն ավելի շատ է, քանի որ ընկերություններն էլ են շատ։ Բայց կորոնավիրուսի պատճառով մասնակցության մակարդակը նվազել է։ Ոչ միայն մեր երկրում, այլեւ ամբողջ աշխարհում։

- Պետության դրած պահանջները մրցույթի մասնակցելու ցանկություն ունեցող ընկերությունների համար, ըստ ձեզ, մեղմմա՞ն, թե՞ խստացման կարիք ունեն։

- Ոլորտի հետ կապված վերջին փոփոխությանը մեր կազմակերպությունը մի փոքր տարակուսանքով էր մոտենում։ Այդ փոփոխությամբ ընկերություններից պահանջվում է 100 տոկոս որակավորման ապահովում։ Այս առումով ընկերությունները եւս բողոքում էին, որ դա բավականին խիստ է եւ խոչընդոտում է մրցակցությանը։

- Բողոքարկումների առումով ի՞նչ վիճակ է, եւ ինչքանո՞վ են հաշվի առնվում բողոքները։

- Եթե նախորդ տարիներին այնքան էլ մեծ ուշադրություն չէր դարձվում պատվիրատուների պարտավորությունների կատարմանը, օրինակ՝ ինֆորմացիայի հրապարակմանը, գնումների պլանում փոփոխությունների կատարմանը, այս տարի, ի զարմանս մեզ, շատ բողոքներ ենք նկատել, որոնք վերաբերում են հենց դրան։ Բազմաթիվ դեպքեր են եղել, երբ ընկերությունը չի կատարել իր պարտավորությունը, բայց չի հայտնվել սեւ ցուցակում։ Ըստ օրենքի՝ պատվիրատու գերատեսչությունը պետք է 5 օրվա ընթացքում ֆինանսների նախարարությանը ներկայացնի սեւ ցուցակում հայտնվող ընկերության անունը, սակայն դա չեն արել սահմանված ժամկետում, եւ մասնակից ընկերությունը, լինելով մեղավոր, չի հայտնվել սեւ ցուցակում։ Բողոքը քննող անձը գտել է, որ պատվիրատու գերատեսչությունը չի պահպանել օրենքով սահմանված պահանջները, եւ հետեւաբար նա չպետք է պարտք ու պահանջ ունենա այն ընկերության հետ, որը եւս չի պահպանել պահանջները։

- Տիկի՛ն Բուռնազյան, վերջին տարիներին հաճախ քննարկվող թեմաներից է մեկ անձից գնում կատարելու հարցը, ինչո՞ւ է, ըստ ձեզ, պետությունը 1 անձից գնում կատարում, եւ այստեղ մրցակցային լուրջ խախտում տեսնո՞ւմ եք։

- Եթե ներկա ժամանակաշրջանն ենք նայում, շատ դեպքերում ստիպված պետությունը կիրառել է ոչ մրցակցային ընթացակարգեր, թեկուզ՝ դիմակներ կամ ախտահանող միջոցներ ձեռք բերելու համար, երբ շուկայում անկայուն վիճակ էր։ Այժմ մենք նկատել ենք նաեւ այդպիսի գնումների մրցակցային եղանակով իրականացվող ընթացակարգեր։ Կան նաեւ ուղղություններ, որտեղ փաստացի մրցակցության տարբերակներ չկան՝ կոմունալ ծառայություններ, ջրի բաշխում, գազի բաշխում։ Մեր ուսումնասիրությունները ցույց են տվել նաեւ, որ այլընտրանքի առկայության պարագայում ոչ մրցակցային գնումների 8 տոկոսը իրականացվել է այլընտրանքի առկայության պարագայում։ Մոտ 10 մլրդ դրամի այդպիսի գնումներ են իրականացվել։