Ի վերջո ո՞վ պետք է ընտրի նախագահին. քաղաքացի՞ն, թե՞ Ազգային ժողովը

Վերջին օրերին մամուլում եւ սոցցանցերում սկսեց քննարկվել մի թեմա, ըստ որի՝ իրականում, համաձայն Սահմանադրության՝ ՀՀ չորրորդ նախագահին պետք է ընտրեն քաղաքացիները, եւ ոչ թե Ազգային ժողովը: Այս դիսկուրսը առաջ բերեց փաստաբան Վահե Գրիգորյանը, ում պնդմամբ Արմեն Սարգսյանին Ազգային Ժողովի ընտրության միջոցով նախագահ դարձնելու՝ ՀՀԿ-ի եւ Սերժ Սարգսյանի մտադրությունը հակասում է գործող Սահմանադրությանը: Վերջինս հղում է անում 2015 թվականին փոփոխված Սահմանադրության մի շարք հոդվածների:

Փոխված Սահմանադրության 125 հոդվածի համաձայն՝ Հանրապետության նախագահի հերթական ընտրությունն անցկացվում է Հանրապետության նախագահի լիազորությունների ավարտից ոչ շուտ, քան քառասուն, եւ ոչ ուշ, քան երեսուն օր առաջ: Սերժ Սարգսյանի նախագահության ժամկետն ավարտվում է ապրիլի 9-ին՝ նույն օրը, երբ Սահմանադրությունը լիարժեք ուժի մեջ է մտնում: Այսինքն՝ չորրորդ նախագահի ընտրությունները պետք է կայանան փետրվարի 28-ից մարտի տասն ընկած ժամանակահատվածում:

Վահե Գրիգորյանի պնդմամբ՝ Հանրապետության 4-րդ նախագահի ընտրությունը Ազգային ժողովի կողմից իրականացվելու սահմանադրականության մոտեցումը հիմնվում է 2015թ.-ի փոփոխություններով Սահմանադրության վերոնշյալ՝ 125 հոդվածի վրա, որը ուժի մեջ է մտնելու չորրորդ նախագահի պաշտոնի ստանձնումից հետո: Վերջինս հավելում է, որ մինչ նախագահի՝ իր պաշտոնի ստանձման օրը շարունակում են գործել 2005 թվականի փոփոխություններով Սահմանադրության համապատասխան դրույթները՝ կրկին հղում անելով 2015-ի Սահմանադրությանը: Վահե Գրիգորյանն, ըստ էության, չի սխալվում: Նա նաեւ խոսում է փոխված Սահմանադրության «Եզրափակիչ եւ անցումային դրույթներ»-ի մասին՝ մասնավորապես 211-րդ հոդվածի (Սահմանադրության 125-րդ հոդվածով սահմանված կարգով Հանրապետության նախագահի առաջին ընտրությունն անցկացվում է Հանրապետության նախագահի լիազորությունների ավարտից ոչ շուտ, քան քառասուն, եւ ոչ ուշ, քան երեսուն օր առաջ: Հանրապետության նախագահի ընտրության երրորդ փուլում Հանրապետության նախագահ է ընտրվում առավել ձայներ ստացած թեկնածուն), որտեղ հաստատվում են վերջինիս պնդումները: 

Վահե Գրիգորյանը, որպես փաստ, բերում է նաեւ փոխված Սահմանադրության 88-րդ հոդվածը՝ ըստ որի Ազգային ժողովի լիազորությունները սահմանվում են Սահմանադրությամբ: Գրիգորյանը ասում է, որ Ազգային ժողովը չունի նախագահ ընտրելու իրավասություն, սակայն Սահմանադրության անցումային դրույթներում նշվում է, որ Սահմանադրության 88-րդ հոդվածի դրույթներն ուժի մեջ են մտնում Ազգային ժողովի հաջորդ գումարման առաջին նստաշրջանի բացման օրվանից: Միեւնույն ժամանակ Սահմանադրության նույն կետում նշվում է՝ Ազգային ժողովի հաջորդ գումարման առաջին նստաշրջանի բացման օրվանից սկսած մինչեւ նորընտիր Հանրապետության նախագահի կողմից իր պաշտոնի ստանձնումը շարունակում են գործել 2005 թվականի փոփոխություններով Սահմանադրությամբ սահմանված համապատասխան հոդվածների դրույթները:

Սահմանադրագետ Վարդան Պողոսյանը Վահե Գրիգորյանի պնդումներին մի շարք հակափաստարկներ է բերում: Նա նշում է, որ Սահմանադրության 7-րդ հոդվածը, որը Սահմանադրության 209-րդ հոդված 1-ին համապատասխան ուժի մեջ է մտել 2015 թ. դեկտեմբերի 22-ին, վերացրել է Հանրապետության նախագահի ընտրությունը ընդհանուր եւ ուղղակի ընտրական իրավունքի հիման վրա եւ համապետական մակարդակով նման ընտրակարգ սահմանել է միայն Ազգային ժողովի համար: Ուստի, ինչպես ասում է վերջինս, որեւէ պարագայում Հանրապետության նախագահը չի կարող ընտրվել ժողովրդի կողմից:

Վարդան Պողոսյանը պնդում է, որ Սահմանադրության անցումային դրույթներում ամեն ինչ պարզ եւ հստակ գրված է, որեւէ խնդիր չկա: Նրա խոսքով` Սահմանադրության հոդվածներն իրար չեն հակասում: Վարդան Պողոսյանի բերած ազդեցիկ փաստն այն է, որ Սահմանադրության 211-րդ հոդվածը lex specialis` գերակա է 209 հոդվածի 6-րդ մասի նկատմամբ եւ սահմանում է, որ Սահմանադրության 125-րդ հոդվածով սահմանված ընտրության կարգը գործում է նոր ընտրվելիք Հանրապետության նախագահի համար: Ընդհանուրի մեջ հատուկի գերակա լինելու կանոնը գործում է դեռ Հին Հռոմից:

Սա նշանակում է, որ միայն այս կետը կարգավորում է փոխված Սահմանադրության մեջ առկա անհասկանալի ու խնդրահարույց հոդվածները:

Մեկ այլ փաստաբան, սահմանադրական իրավունքի մասնագետ Արտաշես Խալաթյանը եւս համամիտ չէ Վահե Գրիգորյանի առաջ քաշած հարցի հետ:

Արտաշես Խալաթյանի կարծիքով` Գրիգորյանի տեսակետը որեւէ մեկնաբանության չի դիմանում, որովհետեւ փոփոխված Սահմանադրության մեջ հստակ նշված է`125-րդ  հոդվածը ուժի մեջ է մտնում ավելի վաղ, քան նախագահի լիազորություններին վերաբերող հինգերորդ գլխի մնացած հոդվածները:

Մեր զրույցում Խալաթյանն ասաց, որ այստեղ տարբերակում է մտցվում նախագահի ընտրության ժամկետը կարգավորող հոդվածի ուժի մեջ մտնելու եւ նախագահի լիազորությունների վերաբերյալ դրույթների ուժի մեջ մտնելու ժամկետների միջեւ.

«Վահե Գրիգորյանի հոդվածի բովանդակությունը վերաբերում է նախագահի լիազորությունների ուժի մեջ մտնելուն: Բնական է, որ նոր կարգավիճակով նախագահի լիազորությունները պետք է ուժի մեջ մտնեն, կիրառվեն նախագահի ընտրությունից հետո: Այսինքն` նորմալ չէր լինի այն մոտեցումը, որ գործող նախագահի` դեռեւս պաշտոնավարման ընթացքում ուժի մեջ մտնեին խորհրդարանական կառավարման շրջանակներում նախագահի լիազորությունները: Ուրեմն` բնական է, որ նախագահն ընտրվի 125 հոդվածի համաձայն: Եզրափակիչ եւ անցումային դրույթներում հստակ սահմանվում է, որ նախագահի ընտրության հետ կապված հատվածը ուժի մեջ է մտնում շատ ավելի շուտ»,-ասաց Խալաթյանը:

«Բացի այդ, եթե մենք նույնիսկ փորձենք ավելի կոնցեպտուալ վերլուծել, ապա այստեղ կարող եմ ասել եւս մի բան. Սահմանադրության առաջին գլխում հստակ սահմանված է, որ ժողովրդի կողմից համընդհանուր, ուղղակի, ազատ ընտրությունների միջոցով ընտրվում են Ազգային ժողովը եւ ավագանիները: Այսինքն` դա նշանակում է, որ արդեն իսկ հստակորեն կանխորոշված է, որ ժողովուրդն իր առաջնային մանդատը տալիս է համապետական ընտրությունների ժամանակ` Ազգային ժողովին եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններին»,-ասաց Արտաշես Խալաթյանը եւ հավելեց,- «Ուրեմն` Սահմանադրությունը, ըստ էության, բոլոր հարցերին սպառիչ պատասխան է տալիս: Ինձ համար նույնիսկ արտառոց թվաց այս դիսկուրսի` հրապարակ նետելը: Ակնհայտ է, որ ամեն ինչ հստակ հաշվարկված է եւ կա կանոնակարգում»:

Նախագահ ընտրելու ժամկետների վերաբերյալ մեր այն հարցին, թե այդ կետում ինչպես է հարթվում հակասությունը, փաստաբան Արտաշես Խալաթյանը պատասխանեց, որ այդ ժամանակահատվածը հստակ սահմանված է նրա համար, որ չլինի մի իրավիճակ, երբ երկիրը մնա առանց նախագահի.

«Այդ ժամկետները սահմանված են նրա համար, որ նոր նախագահն արդեն իսկ ընտրված լինի, նախկին նախագահը դեռեւս իր լիազորությունները վայր դրած չլինի, եւ տեղի ունենա իշխանության սահուն փոխանցում: Սա արված է Սահմանադրական կայունությունն ապահովելու համար: Այստեղ եւս որեւէ խնդիր չկա»:

Խալաթյանի խոսքով` եթե Վահե Գրիգորյանի ասածը վերցնենք անգամ ընդհանուր քաղաքականության տեսանկյունից, ապա այստեղ էլ խնդիր ունենք, քանի որ նախագահն ունի սիմվոլիկ լիազորություններ միայն. «Պատասխանատվության նվազ շրջանակ եւ շատ քիչ լիազորություններ ունեցող պետական ինստիտուտը չի կարող ունենալ այնպիսի բարձր լեգիտիմացիա, ինչպես Ազգային ժողովը: Դա եւս նոնսենս է: Նույնիսկ այս տեսանկյունից խնդիրներ կան: Ուրեմն, տեսնում ենք, որ պարոն Գրիգորյանի տեսակետը երկու ոտքից կաղում է` նաեւ կոնցեպտուալ առումով: Այսինքն` Սահմանադրության, այսպես ասած, հեղինակները, հանձնաժողովը, ովքեր աշխատել են այս նախագծի վրա, ըստ էության, այս բոլոր մտահոգություններն ու ռիսկերը հաշվի են առել: Դրա համար հստակորեն սահմանվել է մի շարք հոդվածների ավելի վաղ ուժի մեջ մտնելը»:

Ինչ վերաբերում է ընդհանուրի մեջ հատուկի գերակա լինելուն, փաստաբանն ասաց, որ դա բացարձակապես նորմալ է, եւ բացի գերակայությունից վերոնշյալ հոդվածներն իրար փոխլրացնում են ու հակասություն ընդհանրապես չկա:

Արտաշես Խալաթյանի կարծիքով` խնդիրը գուցե քաղաքական է, հասարակության ուշադրությունը ներքաղաքական օրակարգի վրա սեւեռելու փորձ է, սակայն անհաջող, որը, ինչպես ասաց վերջինս, նման է մի բաժակ ջրում արված փոթորկի: