Կարեւորը «ՄԱՐՏԻ 1» սխեմայի հետագա բացառումն է. հատուցումն անխուսափելի է լինելու

2008 թ․մարտի 1-ի իրադարձություններն ու դրանց բացահայտման շուրջ ծավալվող գործընթացն իսկապես շարունակում են առանցքային դերակատարում ունենալ Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում։ Մի կողմից՝ կազմակերպիչներին բացահայտելու եւ պատասխանատվության ենթարկելու հանրային պահանջը պահպանվում է, մյուս կողմից՝ նախկին իշխանություններն այդ գործընթացը ներկայացնում են որպես իրենց նկատմամբ քաղաքական հալածանքներ իրականացնելու հզոր գործիք։ Դրա համար էլ ըստ էության գործ ունենք ոչ թե ընդամենը անցյալում կատարված հանցագործության բացահայտման, այլ այսօր տեղի ունեցող կարեւորագույն քաղաքական պրոցեսի հետ։

Իսկ ահա զուտ իրավական գործընթացը, մեղմ ասած, չի ընդգրկում 11 տարի առաջ տեղի ունեցածի ամբողջական պատկերը։ Այնպիսի տպավորություն է, թե 2008 թ․ մարտի 1-ին պարզապես տասնյակ հազարավոր քաղաքացիներ դուրս էին եկել ինչ-որ բանի դեմ բողոքելու, ոստիկանությունն ու հատուկ ստորաբաժանումներն էլ կրակել էին ժողովրդի վրա, ու հիմա խնդիրը միայն հետեւյալն է՝ Ռոբերտ Քոչարյա՞նն էր այդպիսի հրաման տվել, թե ոչ։ Իսկ մարտի 1-ին նախորդած եւ հաջորդած ամիսների իրադարձությունները մի տեսակ երկրորդ պլան են մղվել։

Իրականում մարտի 1-ն ընդամենը հանցագործության գագաթնակետն էր, կուլմինացիան, իսկ բուն հանցագործությունը սկսվել էր ամիսներ առաջ, առաջին «դրվագով» իրականացվել փետրվարի 19-ին՝ նախագահական ընտրությունների օրը, եւ երկար ժամանակ շարունակվում էր մարտի 1-ից հետո, երբ խայտառակ դատավարություններ էին ընթանում, իսկ ընդդիմության համակիրներին ամեն օր տասնյակներով քարշ էին տալիս ոստիկանություն՝ պարզապես Հյուսիսային պողոտայում զբոսնելու համար։

Ի վերջո ինչո՞ւ էին հարյուր հազարավոր մարդիկ դուրս եկել փողոց։ Որովհետեւ ընտրությունները կեղծվել էին, կեղծվել էին բացահայտորեն ու ամենացինիկ ձեւով, իսկ իրավական դաշտում կեղծված արդյունքները չեղարկել հնարավոր չէր։ Հիմա ի՞նչ, որեւէ մեկն ուզում է ժողովրդին համոզել, որ Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանն այդ մասին տեղյակ չէի՞ն, չգիտեի՞ն, թե իրականում ինչպես են «հաղթել» ընտրություններում։ Իհարկե տեղյակ էին։ Գուցե ոչ ամենայն մանրամասնությամբ /ասենք՝ չգիտեին, թե որ մարզում քանի հոգու եւ քանի հազարական դրամ ընտրակաշառք է բաժանվել, ամեն տեղամասում քանի զրո է ավելացվել իրենց ստացած թվերին եւ այլն/, բայց որ այդ ամենը լավ կազմակերպված էր, ու իրենք էլ գործընթացը վերահսկում էին՝ դա հաստատ։ Այսինքն՝ համաժողովրդական ընդվզման պատճառն իրենց կազմակերպած հանցագործությունն էր։ Սխեման շատ պարզ էր․ «մենք կեղծում ենք ընտրությունները /տոկոս ենք խփում/, իսկ եթե բողոքեք՝ կկրակենք»։ Սահմանադրական կարգը բռնությամբ տապալելը հենց սա է։

Ու նույն սխեման, ի դեպ, կգործեր նաեւ 2013-ի ընտրությունների ժամանակ։ Այն ժամանակ էլ էին տասնյակ հազարավոր մարդիկ դուրս եկել փողոց, պարզապես իշխանությունները ոչ թե զորք հանեցին ժողովրդի դեմ, այլ Րաֆֆի Հովհաննիսյանին հանեցին ժողովրդի միջից ու «տարան աղոթելու», եւ այդպիսով երկրորդ մարտի 1 կազմակերպելու անհրաժեշտությունը վերացավ։ Վստահաբար նույնը կանեին նաև 2018-ի ապրիլին, եթե շարժումն ապակենտրոնացված չլիներ, ու եթե համոզված լինեին, որ «տակից դուրս են գալու»։

Այսինքն՝ մեծ հաշվով, մարտի 1-ի ամբողջական բացահայտման ու մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու հիմնական նպատակը հետագայում ընտրություններ կեղծելու պրակտիկան բացառելն է։ Ցանկացած իշխանություն պիտի վստահ լինի, որ այլեւս երբեք չի կարողանալու ընտրություններ կեղծել ու հետո համաժողովրդական բողոքի ալիքը խեղդել «չերյոմուխաներով» ու խայտառակ դատավարություններով, որովհետեւ հատուցումն անխուսափելի է լինելու։ Ու լավ է, որ այսօրվա իշխանությունները, մարտի 1-ի բացահայտման հարցում հետեւողականություն ցուցաբերելով, դրանով իսկ իրենք իրենց համար բացառում են նույն ճանապարհով գնալու անգամ տեսական հնարավորությունը։

Իսկ այս ամենը որպես քաղաքական հետապնդում ներկայացնելը պարզապես անհեթեթ է։ Եթե անգամ հետեւանքները քաղաքական են լինելու։