Նազարբաեւը փոխանցում է իշխանությունը. ում, երբ եւ ինչպես

Մեկ շաբաթ առաջ՝ մարտի 19-ին Ղազախստանում ավարտվեց դեռեւս ԽՍՀՄ փլուզումից առաջ սկսված ժամանակաշրջանը. նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաեւը հրաժարական տվեց զբաղեցրած պաշտոնից՝ դառնալով հետխորհրդային շրջանում առաջին միջինասիական ղեկավարը, որը լքեց երկրի ղեկավարի պաշտոնը ինքնակամ, ոչ թե մահվան, կամ հեղափոխության հետեւանքով: Մինչեւ նախագահական ընտրությունների անցկացումը նախագահի պարտականությունները կատարելու է խորհրդարանի վերին պալատի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաեւը: Սակայն այս քայլով «յելբասիի»՝ ազգի առաջնորդի շուրջ 30-ամյա կառավարումը չի ավարտվում: Նազարբաեւը շարունակում է իր ձեռքում պահել հիմնական իշխանական լծակները:

Նախ եւ առաջ դա իշխող «Նուր Օտան» կուսակցության ղեկավարի պաշտոնն է: Կուսակցությունը գործնականում որեւէ ընդդիմություն չունի Ղազախստանի քաղաքական դաշտում եւ ընկալվում է որպես համաժողովրդական, ուստի դրա ղեկավարը, առավել եւս եթե դա «յելբասին» է, մեծ հարգանք ու հեղինակություն է վայելում: Սակայն, իրական իշխանություն Նազարբաեւին ապահովում է Առաջին նախագահ՝ ազգի առաջնորդի մասին օրենքը, որով նա իրավունք ունի դիմել Ղազախստանի ժողովրդին, պետական մարմիններին եւ պաշտոնյաներին`ցանկացած կարեւոր նախաձեռնությամբ, որոնք պարտադիր պետք է քննարկվեն: Նա իրավունք ունի նաեւ ելույթներ ունենալ խորհրդարանի եւ դրա պալատների առջեւ, կառավարության նիստերում: Բացի դրանից «յելբասին» ցմահ զբաղեցնում է Անվտանգության խորհրդի նախագահի պաշտոնը, որի ձեռքում է կենտրոնացած ուժային կառույցների նկատմամբ վերահսկողությունը:

Թեեւ իշխանությունը փաստացի մնում է Նազարբաեւի ձեռքում՝ երեւույթն ինքնին աննախադեպ է: Ղազախստանում իշխանության փոխանցման հարցը լայն քննարկումների առիթ դարձավ դեռեւս 2015 թ. արտահերթ ընտրություններից հետո, երբ Նազարբաեւը ստացավ ձայների 95%-ից ավելին՝ ինչն ի ցույց դրեց Ղազախստանի քաղաքական դաշտի ամայությունը եւ հարց առաջացրեց, թե ինչ է լինելու Նազարբաեւի հեռանալուց հետո:

Ամենահավանական տարբերակները երեքն էին. 1999 թ. Ռուսաստանի մոդելը, երբ նախագահի հրաժարականից հետո նշանակված ժամանակավոր պաշտոնակատարը հաղթում է ընտրություններում, 2003 թ. Ադրբեջանի մոդելը, երբ իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար, եւ գործող նախագահի մահվանը հետեւող անկառավարելի քաոսը՝ հիմնական դերակատարների պայքարի ֆոնին հյուսիսային շրջանների ռուսալեզու բնակչության անջատողական տրամադրությունների ակտիվացմամբ:

Ներկայումս Ղազախստանում տեղի է ունենում առաջին երկու մոդելների սինթեզված տարբերակը, ինչը զգալիորեն նվազեցնում է քաոսի հավանականությունը: Ընդ որում, որեւէ մոդելի «մաքուր» խաղարկմանը խանգարում են օբյեկտիվ պատճառներ: Ղազախստանի, նախկին ԽՍՀՄ եւ, ինչու ոչ, համաշխարհային մակարդակով Տոկաեւն, իհարկե, ճանաչված դիվանագետ է: Սակայն անցյալ տարի նա նշել է 65-ամյակը, եւ քիչ հավանական է, որ «յելբասին» նրան է տեսնում Ղազախստանի հաջորդ առաջնորդի դերում: Տոկաեւն ամենայն հավանականությամբ ժամանակավոր նախագահ է՝ մինչեւ հաջորդ տարվա ապրիլ, երբ կանցնեն նախագահական ընտրությունները:

Այդ ընտրություններին ամենամեծ ինտրիգը, թերեւս, Նազարբաեւի թեկնածուի հարցն է, քանի որ անկախ ամեն ինչից, հենց այդ թեկնածուն նախագահ դառնալու ամենամեծ շանսերն ունի: Առայժմ դիտարկվում է երեք տարբերակ՝ բոլորն էլ Նազարբաեւի կլանից. Նազարբաեւի ավագ դուստրը՝ Դարիգա Նազարբաեւան, որը Տոկաեւի՝ նախագահի ժամանակավոր պաշտոնակատար կարգվելուց հետո ընտրվեց խորհրդարանի վերին պալատի նախագահ, «յելբասիի» միջնեկ դստեր ամուսին, օլիմպիական կոմիտեի նախագահ եւ Ղազախստանի ամենահարուստ քաղաքացիներից մեկը՝ Տիմուր Կուլիբաեւը, որը համարվում է Ղազախստանի տնտեսության «համակարգողը», եւ Նազարբաեւի եղբոր որդի Սամաթ Աբիշը, որը 2015 թ. դեկտեմբերից զբաղեցնում է Ազգային անվտանգության կոմիտեի նախագահի տեղակալի պաշտոնը:

Արեւելյան ժառանգականության տրամաբանությունը ստիպում է որոշ փորձագետների ամենահավանական թեկնածու համարել Նազարբաեւի զավակին՝ տվյալ դեպքում դստերը, սակայն այդ քայլը չափազանց պարզունակ ու անհաշվենկատ կլիներ «յելբասիի» կողմից: Տրամաբանորեն ավելի նպատակահարմար կլինի որպես «թագաժառանգ» պատրաստել ուժային կառույցների ներկայացուցչի, որը Նազարբաեւի վերջնական հեռանալուց հետո կկարողանա ղեկավարել նաեւ ուժային կառույցները, իսկ այդ դերի համար քննարկվողներից ամենահարմար տարբերակը հենց Աբիշն է: Այդուհանդերձ, Աբիշը ամբողջովին չի ժառանգելու Նազարբաեւի իշխանությունը: Այն բաժանվելու է բոլոր դերակատարների միջեւ. Սամաթ Աբիշի նախագահ դառնալու պարագայում Դարիդա Նազարբաեւան կշարունակի պաշտոնավարել խորհրդարանի վերին պալատի ղեկավարի պաշտոնում, իսկ Կուլիբաեւն ամենահարմար թեկնածուն կլինի երկրի վարչապետի պաշտոնի համար: Ինչ վերաբերվում է նախագահի ներկայիս ժպ. Տոկաեւին, որը միշտ աչքի է ընկել Նազարբաեւի եւ նրա գաղափարների նկատմամբ ունեցած լոյալությամբ, ապա նա կարող է ստանձնել իշխանության անցնցում փոխանցման համակարգողի դերը:

Այդուհանդերձ, Նազարբաեւի կլանի գլխավոր մարտահրավերը ոչ թե սեփական թեկնածուի հարցն է, այլ առաջիկա մեկ տարվա ընթացքում այլ կլանների, ինչպես նաեւ արտաքին ուժային կենտրոնների հզորացումը կանխելը: Սպասելի է, որ ընտրություններին ընդառաջ Ղազախստանում իրենց ազդեցությունն են փորձելու ամրապնդել Չինաստանը, ԱՄՆ-ն եւ Ռուսաստանը՝ «սեփական» թեկնածուների միջոցով: