Ղազախստան. տրանզիտ՝ հանուն կայունության

Անցած ամիս ԵԱՏՄ-ում իր տնտեսական պոտնեցիալով ՌԴ-ից հետո երկրորդ պետությունում՝ Ղազախստանում, տեղի ունեցավ այնքան սահուն իշխանափոխություն, որ շատերն անգամ չհասցրին հասկանալ այն:

Հատկապես Հայաստանում, որը Ղազախստանի հետ նույն ռազմաքաղաքական եւ տնտեսական միություններին (ՀԱՊԿ, ԵԱՏՄ) է անդամակցում, Կենտրոնական Ասիայի պետությունում տեղի ունեցած մասշտաբային քաղաքական գործընթացին հետեւում էին միայն հեռակա:

Հասկանալու համար, թե ինչ է տեղի ունեցել Ղազախստանում, այն պետք է դիտարկել լայն աշխարհաքաղաքական համատեքստում, երբ էլիտաների փոփոխությունը Մերձավոր Արեւելքից մինչեւ Աֆրիկա ու անգամ Արեւելյան Եվրոպայի որոշ երկրներ, հանգեցնում է արյունալի բախումների, իսկ երբեմն անգամ պետությունների կործանման: Այս առումով Ղազախստանի առաջին նախագահ Նազարբաեւի հրաժարականը եւ երկրի ղեկավարի պաշտոնում Սենատի նախկին նախագահ Քասիմ Ժոմարտ Տոկաևի նշանակումը սահուն ու անցնցում անցավ ոչ միայն երկրի ներսում, այլեւ ԵԱՏՄ-ի ու ՀԱՊԿ-ի համար:

Այս առումով Ղազախստանի քաղաքական համակարգը ցուցադրեց կոնսոլիդացիայի բավականին բարձր աստիճան: Սա այն դեպքում, որ տվյալ երկրում ԽՍՀՄ փլուզումից հետո առաջին անգամ է տեղի ունենում քաղաքական առաջնորդի փոփոխություն: Պատահական չէ՝ ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարի ժամանակավոր պաշտոնակատար Վալերի Սեմերիկովը հայտարարեց, որ Նազարբաևի հրաժարականը չի ազդի ՀԱՊԿ-ի շրջանակում ավելի վաղ ձեռք բերված պայմանավորվածությունների իրականացման վրա:

Այս միտքը կարելի է պրոեկտել նաեւ ԵԱՏՄ-ի վրա: Սա պատահական զուգադիպություն կամ ուղղակի ենթադրություն չէ, քանի որ այս պարագայում իշխանության փոխանցման ժառանգականությունը նշանակում է նաեւ արտաքին քաղաքական ուղենիշի շարունակականություն:

Նազարբաեւի՝ նախագահի պաշտոնից հեռանալու որոշումը շատերին հանկարծակիի բերեց: Փորձագետների մեծ մասի կարծիքով, այդ որոշման հիմքում երկու հիմնական գործոն կա. ներքաղաքական կայունության ապահովում եւ իշխանության տրանզիտի անցնցում մոդելի ընտրություն: Իսկ կայունության արժեքը դժվար է գերագնահատել թույլ զարգացած կուսակցա-քաղաքական համակարգերի համար: Այն զարգացմանը գրեթե հոմանիշ երեւույթ է:

Դատելով նախագահի փոփոխության հետեւանքներից, ավելի ճիշտ դրանց բացակայությունից, կարելի է ասել, որ Ղազախստանում քաղաքական տրանզիտի վերաբերյալ կայացրած որոշումը եւ ընտրված մոդելը համահունչ են այդ երկրի ներսում տիրող իրավիճակին ու ժամանակի պահանջներին, եւ այն կարող է որոշակի օրինակ հանդիսանալ: Անկայությունն աշխարհում արդեն սովորական բան է դարձել եւ ուժգին արտահայտվում է շատ տարածաշրջաններում էլիտաների փոփոխության գործընթացում. կործանվում են պետություններ, առաջանում նոր պետական միավորներ:

Հիմնական պատճառը՝ հին էլիտաների նկատմամբ առկա հանրային անվստահությունն է եւ համակարգի ներսում իշխանության տրանզիտի մեխազնիմների բացակայությունը:

Միեւնույն ժամանակ Ղազախստանում ձեւավորվում է նոր քաղաքական իրողություն: Արդեն իսկ այս տարվա հունիսի 9-ին հայտարարված է արտահերթ նախագահական ընտրություններ անցկացնելու որոշման մասին: Իշխող «Նուր Օտան» («Հայրենիքի լույս») կուսակցությունը որոշել է, թե ով է լինելու իր թեկնածուն սպասվող ընտրություններում: Խոսքը, իհարկե, Քասիմ Ժոմարտ Տոկաևի մասին է:

Բացի «Նուր Օտան»-ից ընտրություններում իրենց թեկնածուներին են առաջադրել երեք կուսակցություններ ու երեք հասարակական միավորումներ: Կոմունիստների թեկնածուն Ժամբիլ Ահմետբեկովն է, «Ակ ժոլ» («Լուսավոր ուղի») կուսակցության թեկնածուն՝ Դանիա Եսպաեւան, իսկ արտախորհրդարանական ժողովրդա-դեմոկրատական հայրենասիրական «Աուիլ» («Գյուղ») կուսակցությունն առաջադրել է Տոլեուտայ Ռախիմբեկովի թեկնածությունը: Մյուս կողմից հանրապետական հասարակական միավորումների թեկնածուներն են Սադիբեկ Տուգելը, Ամիրժան Կոսանովը, Ամանգելդի Տասպիխովը:

Թեպետ մինչեւ ընտրությունների արդյունքների հայտարարումը Ղազախստանի ապագա նախագահի հարցը բաց է, սակայն փորձագետների կարծիքով՝ նախագահական ընտրարշավի ֆավորիտը իշխող կուսակցության թեկնածու Քասիմ Ժոմարտ Տոկաևն է: Թերեւս այդ պատճառով է, որ հենց նրա թեկնածությունն է առաջացնում առավել մեծ հետաքրքրություն:

Մոսկվայի МГИМО-ի շրջանավարտ, դիվանագետ ու պետական գործիչ Տոկաեւը տարբեր ժամանակներ գլխավորել է Ղազախստանի ԱԳՆ-ն, կառավարությունը, երկու անգամ երկրի Սենատը՝ խորհրդարանի վերին պալատը, երկու տարի՝ սկսած 2011 թ-ից նա եղել է ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի տեղակալը եւ Ժնեւում ՄԱԿ-ի եվրոպական բաժնի գլխավոր տնօրեն: 

Գլխավոր հարցը, որ այս օրերին հետաքրքրում է օտարերկրյա քաղաքական շրջանակներին ու փորձագետներին հետեւյալն է՝ արդյոք նախագահի պաշտոնում Տոկաեւի ընտրությունը կհանգեցնի երկրի արտաքին քաղաքական ուղենիշի փոփոխության: Այդ հարցին պատասխանելու համար բավական է հիշել նրա կենսագրությունից այն, որ Տոկաեւը Ղազախստանի բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականության հիմնադիրներից մեկն է եւ երկրի ներկայիս դիվանագիտության ճարտարապետը:

Այդ իսկ պատճառով, տրամաբանական է սպասել, որ Տոկաեւի նախագահ ընտրվելու պարագայում երկրի արտաքին քաղաքական ուղենիշում կտրուկ փոփոխություններ, ինչպես նաեւ միջազգային պայմանագրերի վերանայումներ չեն լինի: Արտաքին քաղաքականության ժառանգականությունը կապահովվի: