Աճող ձնագնդի էֆեկտը. ՍԴ-ի որոշման հետեւանքներից մեկը

Տպագրվել է «Հայկական Ժամանակ» օրաթերթի 2006 թվականի նոյեմբերի 22-ի համարում

Քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 160-րդ հոդվածի առաջին մասի երկրորդ պարբերությունը Սահմանադրական դատարանի որոշմամբ հակասահմանադրական եւ անվավեր ճանաչելու հետեւանքները առավել քան հետաքրքիր կարող են լինել: Հիշեցնենք, որ ՍԴ այդ որոշման իմաստն այն էր, որ այսուհետ ՀՀ քաղաքացիներն իրավունք ստացան դատական կարգով բողոքարկել ՀՀ ԱԺ եւ կառավարության որոշումները, նախագահի հրամանագրերն ու կարգադրությունները: Նշված երեք պետական մարմինները` ՀՀ նախագահը, ԱԺ-ն եւ կառավարությունը, փաստացի մինչ այս գտնվելով դատական վերահսկողությունից դուրս, տեսականորեն իրավասու էին կայացնել ցանկացած հակաօրինական որոշում:

Իրենց այդ իրավունքից նշված մարմիններն օգտվել են բազմաթիվ անգամներ, որպես կանոն, օրենքի հետ ընդհանուր ոչինչ չունեցող իրավական ակտերը կայացնելով հիմնականում քաղաքական հարցեր լուծելու մղումով:  ԱԺ նախկին գումարման պատգամավոր Վանո Սիրադեղյանին պատգամավորական անձեռնմխելիությունից զրկելու մասին ԱԺ կողմից 2000թ. ապրիլի 4-ին կայացված որոշումը վերը նշված ՀՀ օրենսդրության հետ ընդհանուր ոչինչ չունեցող իրավական ակտերից մեկն էր: Այսինքն, քաղաքական խնդիրը լուծվեց օրենքի խախտումով որոշում կայացնելու ճանապարհով: Վեց տարվա վաղեմություն ունեցող ԱԺ այդ հանրահայտ որոշումը բառացի այսպիսի բովանդակություն ուներ.

«Տալ համաձայնություն ՀՀ ԱԺ պատգամավոր Վանո Սիրադեղյանի նկատմամբ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու վերաբերյալ Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքի առաջին ատյանի դատարանի 2000թ. ապրիլի 3-ի որոշումը կատարելու համար»: Այսինքն, ԱԺ-ն գործնականում իրեն վերադաս դատական ատյանի իրավունք է վերապահել: Կարծում ենք, ավելորդ է բացատրել, որ ՀՀ դատարաններն անկախ են եւ չեն կարող կախում ունենալ որեւէ այլ պետական մարմնից: ՀՀ Սահմանադրությունը եւ ԱԺ կանոնակարգ օրենքը խորհրդարանին լիազորություն են տալիս պատգամավորին կալանավորելու համաձայնություն տալ: Բայց այդ լիազորությունը երբեք չի կարող հաջորդել պատգամավորին կալանելու մասին դատարանի որոշմանը:

Այլ կերպ ասած, ԱԺ-ն տալիս է իր համաձայնությունը, որից հետո նոր միայն դատարանը կարող է քննարկել պատգամավորին կալանելու հարցը: Սա է ՀՀ օրենսդրությամբ նախատեսված ընթացակարգը, եւ այլ տարբերակ ո՛չ վեց տարի առաջ է եղել եւ ո՛չ էլ այսօր գոյություն ունի: Ուստի, կարող ենք ասել, որ Սիրադեղյանը կամ նրա փաստաբանը այսօր արդեն ՍԴ-ի որոշման եւ Քաղաքացիական օրենսգրքի 15-րդ հոդվածի հիման վրա ԱԺ-ի 2000թ. վերը նշված որոշումը կարող են բողոքարկել Կենտրոն եւ Նորք-Մարաշ համայնքների առաջին ատյանի դատարան: Կասկած չկա, որ նման բողոքն այդ դատարանին բավական բարդ կացության մեջ կարող է դնել: Դատարանը ստիպված է լինելու հայցը քննարկել, քանի որ ՍԴ-ի որոշումը հենց այդ է փաստում, իսկ հայցը քննելով` ստիպված է լինելու փաստել որոշման հակաօրինական լինելը:

Հակառակ դեպքում, դատարանը ստիպված է լինելու այս անգամ ԱԺ-ի փոխարեն ինքը խախտել ՀՀ օրենսդրությունը: Եթե դատարանը ընտրություն կատարի հօգուտ օրենքի եւ ԱԺ-ի հակաօրինական որոշումն անվավեր ճանաչի, ապա դրանից հետո իրադարձությունները բավական հետաքրքիր զարգացում կարող են ստանալ: Բանն այն է, որ նման որոշումը Սիրադեղյանին կամ նրա պաշտպանին կարող է իրավունք տալ նոր ի հայտ եկած հանգամանքի հիմքով դիմել Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքների առաջին ատյանի դատարան` դեռեւս 2000թ. կայացված որոշման վերանայման պահանջով: Իրադարձությունների նման զարգացման դեպքում Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքների առաջին ատյանի դատարանը բավական բարդ կացության մեջ կարող է հայտնվել:

Բանն այն է, որ տվյալ դեպքում ամենահեշտ եւ, կարծում ենք, միակ օրինական լուծումը կարող է լինել Սիրադեղյանի մասով կասեցված դատաքննության վերսկսումը եւ նրա նկատմամբ որպես խափանման միջոց կալանք ընտրելու մասին դեռեւս 2000թ. ապրիլի 3-ի որոշման վերացումը: Այդ որոշման հետ միաժամանակ դատարանը կարող է նորովի անդրադառնալ Սիրադեղյանի նկատմամբ խափանման միջոց ընտրելուն: Դատարանը կարող է արդեն ներկա պայմաններում նոր որոշում կայացնել դրա վերաբերյալ:

Ի դեպ, այս որոշումը նախորդի համեմատ հնարավոր կլինի կայացնել առանց օրենքի խախտման, առավել եւս, որ այժմ բացակայում է Սիրադեղյանի  անձեռնմխելիության հանգամանքը: Այսպիսով, կվերացվի Սիրադեղյանի նկատմամբ հարուցված քրեական գործի դատաքննության ընթացքում տեղի ունեցած ապօրինությունը: Նման զարգացումը չնայած բավական հեշտ լուծումներ է ենթադրում, բայց միեւնույն ժամանակ իշխանությունների համար անցանկալի կարող է լինել: Դատարանը, ընդունելով, որ վեց տարի առաջ Սիրադեղյանի գործի քննության ընթացքում ապօրինություն է տեղի ունեցել, միունույն ժամանակ, թեկուզ անուղղակի կերպով, բայց, այնուամենայնիվ, փաստելու է, որ ամբաստանյալի փախուստը եղել է պարտադրված: Այս հանգամանքն իր հերթին առաջ է բերելու նոր զարգացումներ, որոնց հնարավոր ընթացքը նույնիսկ հնարավոր չէ կանխատեսել:

Վահագն Հովակիմյան