«Իմ պիղծ, այլասերված պատմվածքը, որն արտագրել եմ, չի կարող ընդգրկվել դպրոցական ծրագրերում». Արամ Պաչյանի հարցազրույցը

Ժամանակակից գրող Արամ Պաչյանը Գիրք նվիրելու օրը Երեւանի Սիրահարների այգում իր անձնական գրադարանի գրքերից է նվիրել հավաքվածներին: Մի խումբ դպրոցականներ, որոնք առավելապես այգի էին եկել՝  երիտասարդ գրողի հետ ծանոթանալու եւ նրա ստեղծագործությունների մասին իրենց կարծիքը հայտնելու, հանդիպումից ուշացել էին: Հանդիպումից ուշացել էինք նաեւ մենք եւ արձակագրի հետ կապ հաստատեցինք ավելի ուշ: Նշենք նաեւ, որ գրողի անվան շուրջ առաջացած հետաքրքրությունն առավելապես սկսեց տարածվել այն ժամանակ, երբ դպրոցների առարկայական նոր չափորոշիչներով նախատեսվում էր նրա ստեղծագործություններից մեկը՝ «Թափանցիկ շշեր» պատմվածքը, ներառել գրականության ծրագրում: 

Արամ Պաչյանի անկեղծ ու բացառիկ հարցազրույցը ներկայացնում ենք ստորեւ:

- Արամ, գիրք նվիրելու նախաձեռնությունը ո՞ւմ կողմից էր կազմակերպվել, ո՞րն էր միջոցառման հիմնական նպատակը, ինչպիսի՞ն էին գրքեր ստացողների արձագանքները: 

- Նախաձեռնությունն իմն էր, ինքս էի կազմակերպել, քանի որ «Գիրք նվիրելու օրը», առհասարակ, գիրք նվիրելու խորհուրդը ամենակարևոր իրողություններից մեկն եմ համարում Հայաստանում եւ Արցախում: Նախաձեռնությանը միացան «ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը», «Էջ» հրատարակչությունը, միացան ընթերցողներ, գրողներ, որոնց անչափ շնորհակալ եմ: Սիրելի գրքերով փոխանակվելը, գրքի և ընթերցանության շուրջ հավաքվելը, զրուցելը, խորհելը. ահա, թե որոնք էին նախաձեռնության նպատակները: Իսկ արձագանքները տարբեր էին, շատ ջերմ էին, նաև արհամարհական էին, մերժողական. Իհարկե, այսօրինակ արձագանքները ևս հասկանալի են՝ հաշվի առնելով մի շարք հանգամանքներ և եղելություններ:

- Ձեր կարծիքով՝ գրականությունն այսօր որքանո՞վ է դիպչում երիտասարդների հոգուն: Ինչո՞ւ են քիչ կարդում երիտասարդները:

- Չեմ կարող որևէ հստակ պատասխան տալ, թե ժամանակակից մարդը մեր օրերում ինչպես է ընկալում գրականությունը: Իհարկե, այդ ընկալումը անդադար փոփոխությունների է ենթարկվում: Ժամանակակից մարդու կյանքում գրականության դերը և՛ հպանցիկ է, և՛ անմիջական, և՛ ստվերային: Գրականությունը կարծես հին աշխարհից մեզ բաժին հասած բրածո լինի, որը հանկարծ զարթոնք է ապրում, գործածվում է վերստին, իսկ հետո անհետանում՝ սպասելով մի նոր զարթոնքի:

- Դերենիկ Դեմիրճյանն այն կարծիքին էր, թե գրելիս ու գրելուց առաջ չպետք է գիրք կարդալ, իսկ Դո՞ւք:

- Ըստ իս՝ Դեմիրճյանը միայն իր փորձառությունից է խոսում: Բայց եկեք չմոռանանք՝ որքան հեղինակ, այդքան էլ տարաբնույթ փորձառություն: Եվ ընդհանրապես, փորձառությունը վերջավոր չէ: Կարող ենք և հակառակը պնդել. օրինակ՝ «Գրելուց առաջ և գրելու ընթացքում հեղինակը պետք է գիրք կարդա»: Անշուշտ, եղել են ու կան գրողներ, որոնք հենց այս համոզմունքով են առաջնորդվել և հենց այս համոզմունքն են ճշմարիտ համարել:

- Կա՞ գիրք, որին պարբերաբար վերադառնում եք ու նորից վերընթերցում այն: Ո՞ր գրքերը խորհուրդ կտաք կարդալ մեր ընթերցողներին:

- Ես միշտ վերադառնում եմ «Հոբի գրքին», «Ոդիսականին», Ղազարոս Աղայանի սքանչելի հեքիաթներին… անուններ շատ կան: Խորհուրդներ տալ չեմ ուզում. ինձ համար ընթերցողը իր նավի միակ նավապետն է, իր նավի միակ նավաստին, ինքն է ծովը, ինքն է ծովի բնաշխարհը, ուրեմն ինքն էլ թող որոշի՝ որ ուղղությամբ է նավը տանելու և ում է հայտնաբերելու:

- Գրականությունը Ձեզ համար հոգեվիճակի բացահայտո՞ւմ է, ապրելակե՞րպ, թե՞ բողոքի արտահայտության ձեւ:

- Այս հարցը գրեթե պատասխան չունի: Չեմ ուզում պատասխան հորինել:

- Ինձ թվում է՝ այնպիսի անկեղծ պատմվածք, ինչպիսին է «Թափանցիկ շշերը», կարող է գրել այն մարդը, որը ավելի խորն է բացահայտել մարդու՝ միայնակ լինելու էությունը. ճի՞շտ եմ ենթադրում:

- Ես ուղղակի փորձել եմ խոսել: Այդքանը:

- «Թափանցիկ շշեր» պատմվածքը դպրոցական ծրագրերում ներառելու փորձը մեծ աղմուկ առաջացրեց: Ձեր կարծիքով՝ երիտասարդ գրողների ստեղծագործությունները դպրոցական ծրագրում ներառելը որքանո՞վ է կարեւոր. հիմա արժե՞ ժամանակակիցներին անդրադառնալ դպրոցներում, թե՞ հետո ժամանակը ցույց կտա՝ ով է արժանի, ով՝ ոչ:

- Իմ պիղծ, այլասերված պատմվածքը, որը արտագրել եմ, էստեղից-էնտեղից թխել, գրել քերականական, շարահյուսական կոպտագույն ու անամոթ սխալներով, չի կարող ընդգրկվել դպրոցական ծրագրերում: Գրական աղբը, ալկաշ հոր ու նրա մուտանտ որդու պատմությունը չի կարող տեղ ունենալ նման ծրագրերում: Աղմուկը ես եմ բարձրացրել, հայփ էի բռնում, ինձ զոհի տեղ էի դնում, համացանցերում անունս ու նկարներս էի ֆռռցնում (ինչպես միշտ եմ արել՝ համացանցի ծննդյան օրվանից): Ես ճկուն գտնվեցի, վայնասուն կապեցի, ֆեյքերով սարքեցի, թե հայրիկիս ու ինձ ամենավերջին բառերով հայհոյում են, որովհետև կյանքիս երազանքն էր ընդգրկվել դպրոցական ծրագրերում: Բայց ամենակարևորը ուզում էի՝ գրքերս շատ վաճառվեն, հետո մարդկանցից սեր էի աղերսում, ընթերցողական բանակներ մուրում: Ու մի քիչ ուրախացա, քանի որ վաճառքի թվերը բարձրացան: Կուզեի՝ էլի բարձրանան: Ես լավ փիառ անող եմ, օրորոցից կերպար ստեղծող՝ բանդանաս կապել նկարվել եմ, որ բանդանայով լուսանկար ունենամ, գնում եմ հատուկ սրճարաններ, որ ներս մտնողները տեսնեն՝ ոնց եմ սուրճս խմում (դառն եմ խմում): Սա օգնում է ինձ, որ մշտապես լինեմ մարդկանց տեսադաշտում: Ես շատ աշխատասեր եմ, նմանատիպ հազար ու մի բան եմ մտածում օրուգիշեր:

Իհարկե, կասեն՝ «Արամ Պաչյանը իր մասին ասաց գրեթե ողջ ճշմարտությունը»: Ես հիմա պատասխանեմ՝ «Ասացի բացարձակ ճշմարտությունը: Ու քֆուր եմ ուտում, երդվում եմ ամենաթանկ ու սիրելի մարդկանց անունով, որ սա ճշմարտություն է. սա է իմ հոգու իրականությունը: Ես չարիքն եմ: Ֆաուստն եմ: Կոկորդի ոսկորը: Նախանձ, երկերեսանի, իշխանատենչ, բամբասկոտ, իր ընկերներին դավաճանած, միշտ իրեն մինչև վերջ նվիրված ընկերներին լքող, գրողներին վատություններ արած տականքը»: Ահա Ձեր հարցի պատասխանը: Կներեք, փոքր-ինչ երկար ստացվեց, բայց անհրաժեշտ էր, որպեսզի պարզ դառնար, թե ինչու և ինչպես եղավ ողջ պատմությունը: Եվ, ի վերջո, ով եմ ես:

- Ձեր ստեղծագործության հերոսները հիմնականում մահվան ու կյանքի սահմանում գտնվող ոչնչացվող անհատականություններ են:  Պայքարելու հատկությունը ժամանակակից մարդու մոտ հազվադե՞պ հանդիպող որակ է:

- Ինտելեկտս ի ցույց դնեմ՝ իբր տեսեք, թե ինչ կարդացած գրող եմ, ավելին՝ իբր Ռոբերտ Մուզիլ կարդացած գրող. ահա, Մուզիլի «մարդը» 20-րդ դարում այլևս առանց հատկությունների է: Դժվար է, չէ՞, մարդուն առանց հատկության պատկերացնել. իմ գործերում հերոսները ոչ միայն ոչնչացող անհատականություններ են, այլև ոչնչություններ են՝ բառի ամենալայն իմաստով, որոնք, որպես չարիք, ցավոք, շարունակում են գոյություն ունենալ և ինչ-որ բան ասել, խոսելու փորձեր են անում: Ընդհանրապես գրականությունը մարդու էության արտացոլանքն է: Որպես ոչնչություն ինձ շատ նման են իմ հերոսները, մնացյալը հորինել եմ ու գողացել: Գալով բուն հարցին՝ ինձ թվում է՝ պայքարելու ջիղը ժամանակակից մարդու մոտ չափից դուրս շատ է:

- Նոր սերնդի մոտ գրքի ու ընթերցանության հանդեպ ինչպե՞ս կարելի է սեր արթնացնել:

- Իմ մանկության օրերին, երբ հայրս գիրք էր ընթերցում, ես երջանիկ էի: Հետո գիրքը շփոթեցի երջանկության հետ: Սա է իմ գիտեցած ճանապարհը:

Լուսանկարները՝ Էռնա Թովմասյանի

Հ.Գ. Արամ Պաչյանի «Ցտեսություն, ծիտ» վեպը, որն առաջին անգամ հրատարակվել է 2012 թվականին, տարբեր տարիների ընդգրկվել է «Երևանյան բեսթսելեր» հեղինակային նախագծի վարկանիշային աղյուսակում:

Մարիամ Գեւորգյան