Հեղափոխությունից հետո տնտեսական ինչ ռեֆորմներ է իրականացրել իշխանությունը եւ ինչն է դեռ սպասման մեջ

2018 թ. տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո տնտեսական մի շարք ռեֆորմներ եւ տնտեսական հեղափոխություն իրականացնելու ուղղությամբ քայլեր սկսեցին արվել:

Հեղափոխությունից հետո շատ էր խոսվում, որ պետական ապարատի աշխատակիցների թիվը պետք է էականորեն նվազի, օպտիմալացում պետք է տեղի ունենա, հայտարարվում էր նաեւ եւ աշխատատեղի զգալի կրճատման մասին: Սակայն պետական ապարատում այս տարիներին առնվազն չնվազեց աշխատատեղերի քանակը: Մասնավորապես պետական ապարատի աշխատակիցների թիվը 2018 թ. եղել է 17 հազար 644, իսկ 2021-ի պետական բյուջեով այն կդառնա 19 հազար 776: Այստեղ ներառված են միայն կենտրոնական ապարատի աշխատակիցների քանակը եւ չկան ոստիկանության, ՊՆ, ԱԻՆ ծառայողների, դպրոցների եւ այլ պետական մարմինների աշխատակիցները: Ընդհանուր առմամբ, պետական համակարգում աշխատակիցների թիվը 220 հազարից ավելի է ու այս առումով նվազում տեղի չի ունեցել:

Ռեֆորմներից մեկն էլ եկամտահարկի համահարթեցումն էր: Հայտարարվում էր, թե ռեֆորմի նպատակն այն է, որ ցածր աշխատավարձ ստացողների գործատուները տեսնեն, որ եկամտահարկը նվազեցվել է՝ բարձրացնեն աշխատավարձերը: Սակայն այս դեպքում եւս տեսանելի աճ չկա: Մինչեւ 150 հազար դրամ աշխատավարձ ստացողների թվաքանակը շարունակում է կազմել ընդհանուր աշխատաշուկայի շուրջ 60 տոկոսը:

Նաեւ շատ է խոսվել ներդրումային սպասելիքների, արտաքին պարտքի բեռի եւ ՀԴՄ-ների տպագրման անհրաժեշտության մասին:

Դրական փոփոխություններից կարելի է նշել շահութահարկի նվազեցումը, միկրոձեռնարկատիրության սուբյեկտներին հարկերից ազատումը։ Բացի այդ, հարկային համակարգը սկսել է ավելի ճկուն աշխատել, իսկ տնտեսական մենաշնորհներ, ըստ էության, չկան։

Երկուսուկես տարվա արված եւ չարված քայլերի մասին զրուցել ենք ԱԺ «Իմ քայլը» խմբակցության պատգամավոր, տնտեսագետ Արտակ Մանուկյանի հետ: 

- Պարո՛ն Մանուկյան, հեղափոխությունից հետո հայտարարվեց պետական ապարատում օպտիմալացման մասին, մտադրություն կար աշխատատեղերը կրճատել 50-100 հազարով: Այսօր այդպիսի օպտիմալացում չի եղել. իշխանությունը կաշկանդվո՞ւմ է դրան գնալուց:

- Եթե պետական բյուջեով նայեք՝ կտեսնեք, որ պետական հաստիքները 19 հազարի չափ են, բայց ընդհանուր պետական ապարատը, որում ներառված են՝ ոստիկանությունը, պաշտպանական բնագավառները՝ մոտ 220 հազար է: Հետեւաբար՝ պատկերացնել, որ պետք է 50 տոկոսով նվազի պետապարատի աշխատակիցների թիվը՝ ռեալ չէ:

Օպտիմալացումը միշտ չէ, որ ենթադրում է կրճատում: Օպտիմալացում նշանակում է՝ արդյունք եւ ծախսեր: Կարող է մի բնագավառում ավելի շատ աշխատողներ ընդունես, բայց դրանից գեներացվող արդյունքը լինի ավելի մեծ, քան այն աշխատավարձը, որը վճարվում է: Այո՛, առաջին հայացքից եթե ուսումնասիրում ենք՝ էական փոփոխություններ չկան, նույնիսկ որոշ դեպքերում պետական աշխատակիցների թվաքանակի ավելացում կա: Թվաքանակի ավելացումների մի մասը պայմանավորված է նաեւ նրանով, որ ՊԵԿ-ը իր պայմանագրային աշխատողներին արտաբյուջեի կրճատմամբ բերել է արդեն պետական բյուջեի նախագիծ, մի մասը պայմանավորված է անտառտնտեսության, տեսչական մարմինների գործառույթների ավելացմամբ:

Քաղաքական կամքի առումով 2-3 ցուցանիշ կարող եմ ասել: Ավտոմեքենաների թիվը, վառելիքի ծախսերը կրճատվել են: ԱԺ-ում հանձնաժողովների փոխնախագահները ունեին ծառայողական մեքենա, այս իշխանության գալուց հետո նման բան չկա: Որքանով տեղյակ եմ շատ մոտ ապագայում հանրային կառավարման բարեփոխումների փաթեթը կլինի, որը ի թիվս այլոց կանդրադառնա ինչպես հաստիքներին, ֆունկցիաներին, այնպես էլ դրանց ծանրաբեռնվածությանը:

- Եկամտահարկը համահարթ դարձավ: Որքանո՞վ է այդ փոփոխությունը արդյունք տվել՝ հաշվի առնելով այն խոսակցությունները, որ հիմնական նպատակներից մեկը ցածր աշխատավարձ ստացողների աշխատավարձը բարձրացնելու համար խթաններ ստեղծելն էր:

- Համադրելի երկրների հետ մեր եկամտային հարկերը այդքան էլ մրցակցային չեն: Հեղափոխությունից հետո բավականաչափ բիզնեսների համար փոփոխություն է տեղի ունեցել, եթե դա չլիներ՝ դուք չէիք նկատի աշխատողների թվի էական աճ: Այս տարվանից արդեն եկամտահարկը 22 տոկոս է եւ մինչեւ 150 հազար դրամ ստացող սեգմենտը կկարողանա ավելի շատ եկամուտ ստանալ: Նախկինում՝ ինչքան ավելի մեծ եկամուտ էիր ստանում, այնքան ավելի շատ էիր հարկվում: Ես չեմ ասի, որ համահարթը իդեալական համակարգ է, բայց սա առնվազն հնարավորություն է ստեղծում, որպեսզի բիզնեսը եւ աշխատողները մոտիվացիա ունենան տեղափոխվել «սպիտակ» դաշտ:

- Նախկին իշխանությունների ժամանակ շատ էր քննադատվում արտաքին պարտքի բեռի ավելացումը: 2021-ի ավարտին այս իշխանության օրոք արտաքին պարտքն ավելացած կլինի 2 մլրդ դոլարից ավելի չափով: Ինչո՞ւ 2.5 տարում այդքան ավելացավ պարտքը:

- Եթե դիտարկում ենք արտաքին պարտքի վերաբերյալ մոտեցումները՝ պետք է հասկանանք, թե որն է դրա այլընտրանքը: Եթե դու ունես եկամուտների որոշակի մակարդակ ու ծախսերի էականորեն գերազանցող կարիք, ակնհայտ է, որ քեզ մոտ ճեղքվածք է առաջանում: Կամ պետք է եկամուտներդ մեծացնես, կամ պետք է պարտք անես, այլ տարբերակ չկա: ՀՀ տնտեսությունն ավանդաբար ունեցել է ճեղքվածք:

Հեղափոխությունից հետո մեզ հաջողվել է եկամուտների հավաքագրումն էականորեն բարելավել, բայց դրան զուգընթաց մեր կարիքներն ավելի շատ են եղել ու մենք պետք է դիմեինք պարտքերի ներգրավման տարբերակին:

Մենք ունենք պետական բյուջե, որը միշտ եղել է դեֆիցիտային, ինչը խոսում է այն մասին, որ մենք պարտք ներգրավելու կարիք ունենք:

- Իհարկե, 2020-ը ճգնաժամային տարի էր, բայց 2018-ից խոսվում է մեծ ներդրումների սպասելիքների մասին: Հնարավոր եղա՞վ ներդրումային առումով այնպիսի արդյունք գրանցել, որի հիման վրա կարող ենք արձանագրել նաեւ տնտեսական հեղափոխություն տերմինը:

- Որ երկրում ուզում եք տնտեսական արագ բարեփոխումների փորձն ուսումնասիրեք՝ ամենակարեւորը ազատ մրցակցային տնտեսության ստեղծումն է: Հիմա, եթե հարցնում եք՝ տնտեսական հեղափոխություն բիզնեսի վարման առումով տեղի ունեցե՞լ է, պատասխանը՝ հարցրեք գործարարներին ե՛ւ տեսեք, թե հարկային համակարգից, ներմուծման ու արտահանման գործընթացներից ինչ դրական փոփոխություններ կան:

- Վարչապետը հայտարարում էր ՀԴՄ կտրոնների տպագրման կարեւորության մասին՝ տնտեսության զարգացման համատեքստում: Որքանո՞վ է ՀԴՄ կտրոնների տպագրումն ազդում տնտեսության մեծ զարգացման վրա:

- ՀԴՄ կտրոն տպելը մեծ հաշվով միտված է շրջանառությունն ավելի թափանցիկ դարձնելուն, ստվերայնությունը կրճատելուն: Սա էական ցուցիչներից մեկն է, բայց այս համատեքստում կարեւոր է նաեւ պետության կողմից աջակցության գործառույթը, որ բիզնեսներն ընդլայնվեն:

- Կնշե՞ք մի ռեֆորմ, որն այս իշխանության օրոք ընդունվել է եւ արդյունավետ է: Նշեք նաեւ ռեֆորմ, որն ընդունվել է, սակայն այդքան էլ արդյունավետ չի եղել:

- Առաջինը, որը աչքի է զառնում՝ հարկային համակարգում բարեփոխումներն են, ինչը միայն իմ կարծիքը չէ: Գործարարների համար շատ ավելի կանխատեսելի են դարձել բիզնես հարաբերությունները, փոխադարձ վստահություն կա: Իմ կարծիքով նաեւ տեսանելի է մրցակցության մակարդակի բարձրացումը:

Եթե խոսենք փոփոխությունների դանդաղ տեմպերի մասին՝ կարծում եմ պետական համակարգում կառավարման արդյունավետության բարձրացումն այդ խնդիրներից մեկն է: Բյուրոկրատիան դեռ կա, ու այս առումով, կարծում եմ, որոշակի քայլեր պետք է ակնկալենք: