Երեկ հայաստանյան տեղեկատվական դաշտում հրաշալի կազմակերպված տեղեկատվական ռումբ պայթեց

Ֆեյսբուքյան օգտատեր Հրանտ Խաչատրյանը անդրադարձել է երեկ ռուսաստանյան, հայաստանյան եւ անգամ ադրբեջանական լրատվամիջոցներում տեղ գտած Ռուսաստանի ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» ռադիոկայանին տված հարցազրույցին, որտեղ նշվում էր, որ Երեւանն ու Մոսկվան կնքելու են համաձայնագիր, որը կբացառի օտարերկրյա զինվորականների ներկայությունը Հայաստանում: Դրանից հետո հարցազրույցի ամբողջական տարբերակը տեղադրվեց Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության կայքում եւ այդտեղ արդեն հստակություն էր մտցվել Հայաստանին վերաբերող նրա արված հայտարարության մեջ:

Խաչատրյանը մասնավորապես գրել է.

«Երեկ հայաստանյան տեղեկատվական դաշտում հրաշալի կազմակերպված ու բավական բարդ բռնվող տեղեկատվական ռումբ պայթեց:

Ռուսական Комсомольская Правда թերթը ժամուկեսանոց հարցազրույց էր հրապարակել ՌԴ արտգործնախարար Լավրովի հետ: Հարցազրույցում շոշափվում են ամենատարբեր հարցեր, ու մի պահ հասնում են սանկցիաներին: Լրագրողը բողոքում է, որ ամերիկացիները շատ ավելի կոշտ են աշխատում տարածաշրջանում, իսկ ռուսները շատ մեղմ են, մինչդեռ պետք է ավելի ակտիվ անել և այլն: Ու էս կոնտեքստում անդրադարձ է արվում Հայաստանին․

Խոսքը Հայաստանում գործող լաբորատորիաների մասին է, որտեղ, ինչքան հասկանում եմ, զբաղվում են հիվանդությունների համաճարակների հայտնաբերմամբ ու կանխարգելմամբ: Վերջին տարիներին էս ռեգիոնում նման լաբորատորիաներում ահագին ներդրումներ են արվել ԱՄՆ-ից, ինչը առիթ էր դարձել, որ շատերը կասկածեն, թե էդտեղ գաղտնի կենսաբանական զենքեր են սարքում և այլն: Հայաստանում պարբերաբար էդ հարցը բացվում էր: Շատ ավելի մեծ էր շուխուրը Վրաստանում: Էնտեղ նույնիսկ մի նախկին նախարար էր կասկածներ տարածում: Էս պատմությունները էդպես էլ իմ համար լրիվ պարզ չդարձան, բայց փաստ է, որ ռուսները ստիպում են մեխանիզմներ ներդնել, որով կբացառեն ամերիկացիների ազդեցությունը էդ լաբերի վրա:

Լրագրողի հարցը հենց սրանց մասին էր, ու Լավրովը նորմալ պատասխանել էր: Բայց էդ պատասխանող նախադասությունը մի հատ նուրբ պրոբլեմ ուներ, ինչը առիթ ստեղծեց մեծ պրոպագանդիստական շուխուր ստեղծելու: там դերանունը “... будет гарантировать неприсутствие там иностранных военных ...” հղվում էր լաբորատորիաներին, բայց лаборатории բառը էդ նախադասության մեջ չէր, այլ լրագրողի տված հարցի մեջ էր: Քանի որ սա բանավոր զրույցի սղագրություն է, խմբագիր չկա, որ էս տեսակ նյուանսները շտկի:

Սա թույլ տվեց մի շարք լրատվամիջոցների (չգիտեմ՝ ով ումից արտագրած) սուպեր-սենսացիոն նյութ ստանալ: Իմ մեջի կոնսպիրոլոգը չի հավատում, որ սա կարող էր պատահական լինել, բայց էդ մի կողմ: Տեսեք ՌԻԱ-Նովոստիի նյութը․

Սա ամբողջ նյութն է: Մարդիկ բառ-առ-բառ մեջբերել են Լավրովի պատասխանը, բայց քանի որ լրագրողի հարցը չկա, ստացվում է, որ там դերանունը հղվում է Հայաստանին ընդհանրապես, ոչ թե լաբորատորիաներին: Լրիվ նույն բանը արել էին ադրբեջանցիները, էլ ավելի հուզիչ վերնագրով․

Էս ձևակերպումը շատ հուզիչ հարցեր է առաջացնում, օրինակ՝ բա ո՞նց են Ռուսաստանցի զինվորականները մնում Հայաստանի տարածքում, եթե ոչ մեկ չի կարող մնա: Սրա շուրջ արձագանքները շատ շատ եղան, բոլորին հաստատ չեմ հետևել, բայց աչքս ծակեց Սասնա Ծռեր կուսակցության հայտարարությունը․

Կուսակցությունը տեղյակ է, որ խոսքը կենսաբանական լաբերի մասին է, բայց Լավրովի վերը նշված միտքը թարգմանելուց там դերանունը թարգմանել են «այդ երկրում» (ո՞վ էր հարցնում, թե ինչի Ծռերին չեմ սիրում): Սա բոլորովին այլ կոնտեքստ է մտցնում, ու թույլ է տալիս մեծ շահարկումներ անել:

Համակարգչային լեզվաբանության մեջ էս խնդիրը կոչվում է pronoun resolution (ինչպե՞ս թարգմանել, «դերանվան վերծանո՞ւմ»): Շատ հաճախ, նախադասության քերականական կառուցվածքից միարժեք հետևում է, թե որ դերանունը որ գոյականին է վերաբերում: Էս դեպքերում համակարգչային վերլուծիչները կարողանում են մեծ ճշտությամբ հասկանալ, թե որ դերանունը որ բառի հետ է պետք կապել: Բայց կան դեպքեր, որ քերականական կառուցվածքից դա միարժեք չի հետևում: Ու սրանք համակարգչային ալգորիթմների համար սարսափելի բարդ դեպքեր են: Նույնիսկ հատուկ մրցույթ կա՝ Winograd Schema Challenge, որտեղ էս տիպի մի քանի հարյուր նախադասություններ են հավաքել ու առաջարկում են գրել ծրագրեր, որ էդ դեպքերում էլ գլուխ կհանի: Մի օրինակ․

The man couldn't lift his son because he was so [weak/heavy]. Who was [weak/heavy]?

“He” դերանունը քերականորեն կարող է վերաբերել թե՛ “the man”-ին, թե՛ “his son”-ին: Իմաստային տեսակետից բոլորիս համար պարզ է, որ որդին պիտի թեթև լինի, հետևաբար եթե նախադասության մեջ գրած լիներ weak, ուրեմն he-ն “the man”-ն է, իսկ եթե heavy, ապա՝ հակառակը: Էս տեսակ հարցերին մեծ ճշտությամբ ավտոմատ պատասխանող ալգորիթմ առայժմ չկա:

Լավրովի օրինակը է՛լ ավելի բարդ է: Եթե նախորդ նախադասությունը չկա, ապա там դերանունը միարժեքորեն վերաբերում է երկրին, այսինքն համակարգչային ծրագիրը մեծ վստահությամբ կկապեր Հայաստանի հետ: Իսկ թե ինչպես որոշել, դերանուն վերծանելուց նախորդ նախադասությանը նայել պե՞տք է , թե չէ․․․ էս ուղղությամբ հետազոտություններ չեմ տեսել: Սա նաև ցույց է տալիս, թե ինչ աստիճանի անհույս խնդիր է ալգորիթմական միջոցներով fake news բռնելը:

Ամեն դեպքում, պետք է զգոն լինել: Նույնիսկ խոշորագույն լրատվամիջոցները մեծ հաճույքով մոլորեցնող նյութեր են սարքում ու կատալիզացնում պանիկա ու քաոս ստեղծող տրամադրությունները: Մեր ԱԳՆ-ն քիչ թե շատ պարզաբանեց վիճակը, բայց աղմուկն ու տրամադրություններն արդեն իրենց գործը արել են՝ «նստվածքը» թողել են»:

Խաչատրյանի գրառումն իր ֆեյսբուքյան էջում տեղադրելով՝ ՀՀ վարչապետի մամուլի խոսնակ Արման Եղոյանը գրել է.

«Քանի՞ հայկական լրատվամիջոց կա, որ այսօրվա ընթացքում փորձեց պարզություն մտցնել այս հարցում, քանի՞ հայկական լրատվամիջոց կա, որ այսօր իրեն նեղություն տվեց բացել Ռուսաստանի ԱԳՆ կայքը և կարդալ նախարարի հարցազրույցի խմբագրված սղագրությունը, թե՞ լրատվամիջոցի գործը միայն էքսկլյուզիվ մեկնաբանություն ուզելն ու քլիքաբեր վերնագիր դնելն է»: