Խաղի կանոնները փոխվել են. նորերը ոչ կաշառք են վերցնում, ոչ էլ որեւէ ձեւով աջակցում են, շվարել-մնացել ենք

Եվ այսպես, պաշտոնական տվյալների համաձայն, Հայաստանի համախառն ներքին արդյունքը 2018-ին 2017-ի համեմատ աճել է 5,2 տոկոսով։ Եռամսյակային կտրվածքով պատկերը հետեւյալն է․ առաջին եռամսյակ՝ աճը 9,9 տոկոս, երկրորդ եռամսյակ՝ 7,4 տոկոս, երրորդ եռամսյակ՝ 2,5 տոկոս, չորրորդ եռամսյակ՝ 3,4 տոկոս։ Մասնագետներն, իհարկե, դեռ ոլորտ առ ոլորտ կուսումնասիրեն այս պատկերը եւ համապատասխան եզրակացություններ կանեն, բայց առաջին մակերեսային տպավորությունն այնպիսին է, թե ապրիլ-մայիսին տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացները բացասաբար են անդրադարձել տնտեսության վրա, ու միայն չորրորդ եռամսյակում է տնտեսությունը հաղթահարել «շոկն» ու ավելացրել աճի տեմպերը։ Ավելորդ է ասել, որ ընդդիմությունն արդեն իսկ հրճվանքով այս թվերը ներկայացնում է որպես նոր իշխանությունների տնտեսական ձախողումների անհերքելի ապացույց, բայց դրանում տարօրինակ բան չկա․ընդդիմության «գործառույթն» է այդպիսին։

Իսկ ի՞նչ է տեղի ունեցել իրականում։ Մի կողմ թողնենք այն հանգամանքը, որ եթե խոսքը տնտեսական հեղափոխության մասին է, կարեւորը ոչ այնքան աճի ծավալներն են, որքան որակը /այսինքն՝ շատ ավելի կարեւոր է, թե հատկապես որ ոլորտներն են աճել/։ Բայց սա այլ թեմա է եւ ավելի հանգամանալից վերլուծություններ է պահանջում։ Փորձենք հասկանալ, թե այնուամենայնիվ ինչո՞ւ հեղափոխությունից հետո տնտեսական աճի տեմպերը դանդաղեցին։

Հիմնական պատճառը, կարծում ենք, բիզնես-շրջանակների սպասողական վիճակն էր։ Շատերն անգամ բողոքում են, թե «նախկինում ամեն ինչ հասկանալի էր՝ գիտեինք, թե ում ինչքան կաշառք ու ինչքան ատկատ պիտի տանք, որ բիզնես անենք ու երաշխավորված եկամուտներ ստանանք, իսկ հիմա խաղի կանոնները փոխվել են, նորերը ոչ կաշառք են վերցնում, ոչ էլ որեւէ ձեւով աջակցում են, շվարել-մնացել ենք»։ Եվ սրա մեջ ճշմարտության որոշակի բաժին, իհարկե, կա։ Որովհետեւ նախկինում իսկապես խաղի հստակ կանոններ կային, եւ դրանցով առաջնորդվելը տնտեսական որոշակի աճ ապահովում էր։ Ապահովում էր նաեւ ֆինանսական հոսքերի որոշակի աշխուժություն։ Որեւէ մեկն, օրինակ, հսկայական կաշառք էր տալիս որեւէ բարձրաստիճան պաշտոնյայի՝ պետական համակարգում աշխատանքի տեղավորվելու համար, ու վստահ էր, որ այդ աշխատանքի շնորհիվ մի քանի տարում «հանելու է» կաշառքի փողը։ Պաշտոնյան էլ իր հերթին վերցրած կաշառքը «արխային» դնում էր գործի մեջ՝ վստահ լինելով, որ դեռ երկար ժամանակ պահպանելու է պաշտոնը ու դրա շնորհիվ ծաղկեցնելու է իր բիզնեսը։ Կամ, ասենք, օլիգարխներն էին մեծ ներդրումներ անում՝ վստահ լինելով, որ գերշահույթները երաշխավորված են /մենաշնորհների, հարկային «արտոնյալ պայմանների» կամ պետական գնումների համակարգի շնորհիվ/։

Հիմա խաղի կանոնները փոխվել են /համենայն դեպս՝ հին կանոնները չեն գործում/, իսկ գործարար շրջանակներին համառորեն թվում է, թե այս ամենը ժամանակավոր երեւույթ է, ու փոխվել են ընդամենը դերակատարները։ Եվ այդպես մտածելով՝ համառորեն փորձում են գտնել «նոր դերակատարներին» ու կապեր հաստատել նրանց հետ։ Ու քանի որ չեն գտնում՝ չեն էլ համարձակվում ընդլայնել իրենց բիզնեսները կամ սկսել նորերը։ Շատերի գլխում չի տեղավորվում այն միտքը, որ «կռիշների» ու «ատկատների» ժամանակներն անցել են, խաղի չգրված կանոններ պարզապես չկան, իսկ բիզնեսի դաշտում գործում են միայն օրենքները։ Մեղադրել չի կարելի, տասնամյակներ շարունակ Հայաստանում այդպես է եղել /անգամ խորհրդային տարիներին/, իսկ տասը ամիսը չափազանց փոքր ժամանակահատված է՝ տասնամյակներով արմատավորված մտածելակերպը հաղթահարելու համար։

Ուշադրություն դարձրեք՝ եթե անգամ բիզնես-շրջանակները վերջնականապես գիտակցեն, որ խաղի կանոններն անշրջելիորեն փոխվել են, դա դեռեւս ինքնին տնտեսության թռիչքաձեւ աճ չի երաշխավորելու։ Ի վերջո Հայաստանում կան բազմաթիվ խոշոր գործարարներ, ովքեր սովոր են աշխատել միայն արտոնյալ պայմաններում ու նոր իրողություններին /ազատ մրցակցությանը/ կարող են պարզապես չդիմանալ։ Այդ դեպքում նրանցից շատերը կփորձեն իրենց բիզնեսները դուրս հանել երկրից։ Ու թեեւ «սուրբ տեղը դատարկ չի մնում», եւ նրանց կփոխարինեն նորերը, ովքեր ավելի մրցունակ կլինեն, բայց դա տեւական գործընթաց է։ Իսկ կարճաժամկետ կտրվածքով տնտեսական ցուցանիշները կարող են նույնիսկ վատթարանալ։

Բայց սա երեւի միակ ճանապարհն է։ Եթե, իհարկե, տնտեսության առողջացումն ավելի կարեւոր ենք համարում, քան մեխանիկական աճը։