Մասնատված տապանաքարեր, պղծված գերեզմաններ, ոչնչացող պատմություն. Գյումրու 1-ին գերեզմանատանը քաոսային վիճակ է

Մասնատված տապանաքարեր, պղծված գերեզմաններ, աղբակույտի վերածված պատմություն։ Այս պատկերը սեփական աչքերով կարող է տեսնել Գյումրու թիվ 1 գերեզմանատուն այցելող ցանկացած մարդ։

Հանգստարանը, որը նաև կոչվում է հին գերեզմանոց, ընդգրկված է Հայաստանի Հանրապետության պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցուցակում։

Այստեղ ժամանակին հուղարկավորվել են գյումրեցի հայտնի գերդաստանները՝ Անտիկյանները, Գյուրջիևները, Վարդիկյանները, Մելիք-Աղամալյանները, Տիգրանյանները, Ձիթողցյանները, Ծաղիկյանները, Գյումրու կոլորիտային դեմքերը, արվեստագետները, մեծ հարգանք վայելող արհեստավորներն ու այլ հայտնիներ։

Յուրաքանչյուրի շիրմաքարը բնութագրել է նրան, առանց անուն կարդալու անգամ պատկերացում են կազմել, թե ով է եղել հանգուցյալը, ինչ մասնագիտության ու արհեստի տեր մարդ:

ԱՄՆ-ում բնակվող Ավետիք Մելիք-Սարգսյանը, որը նախկինում զբաղեցրել է Շիրակի մարզի պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության մարզային ծառայության պետի պաշտոնը և այս գերեզմանատան պահպանության հարցում տևական պայքար մղել ինչպես իրավական հարթակներում, այնպես էլ ՏԻՄ մակարդակում, ասում է՝ պետությունն իր պարտականությունը չի կատարել։ 

«Հայկական ժամանակ»-ի հետ զրույցում վերջինս փաստում է՝ խնդիրը միշտ է ակտուալ եղել։

«Պատմություն է ոչնչանում, ինչն անթույլատրելի է։ Սիրտս ցավում է ամեն կոտրված քարի համար։ Շատ լավ գիտեմ, թե ինչեր են կատարվում, ու դրա դեմ պայքար, մեղմ ասած, չկա կամ թույլ է։ Այդ գերեզմանատունը, որը 3 մասի է բաժանված, պետական պահպանության տակ է, այնտեղ ամեն քարը շարժվելիս պետությունը պետք է տեղյակ լիներ, բայց տեղյա՞կ է»,- ասում է Մելիք-Սարգսյանը։

Գյումրու համայնքապետարանի «Հավերժ հիշատակ» ՓԲԸ-ի տնօրեն Էդվարդ Բաղրամյանը մեր զրույցում համաձայնում է՝ գերեզմանատան ուղիղ պատասխանատուն ՓԲԸ-ն է, հարցն նրա պատասխանատվության հարթակում է, սակայն միևնույն ժամանակ ընդգծում է՝ խնդիրը տարիների պատմություն ունի և կապ չունի կոնկրետ իր պաշտոնավարման մոտ երկու տարվա ժամանակահատվածի հետ։

«Երկրաշարժից հետո (- խմբ․ նկատի ունի 88-ի աղետը) 1 քար, հետո՝ ևս 2 քար, 3, ու աստիճանաբար նման գործընթաց է սկսվել։ Հիմա, այո՛, սարսափելի վիճակ է այնտեղ, բայց մենք այդ քարերը ո՛չ հեռացնել կարող ենք, ո՛չ տեղափոխել։ Անգամ անցումներ չեն մնացել գերեզմանների արանքներում։ Մենք էդքան միջոցներ չունենք, որ նման ահռելի ծավալի աշխատանք կարողանանք կատարել։ Էնպես չէ, որ էդ փողերը դրված են, մենք չենք ուզում գործ անենք»,- ասում է Բաղրամյանը։

ՓԲԸ-ն ոչ միայն գումար չունի, այլ նաև՝ աշխատուժ. Գյումրին 3 գերեզմանատուն ունի, որոնց խնամքի համար 4 բանվոր է կարողանում պահել ընդամենը։ Այդ գերեզմանատները գտնվում են քաղաքի տարբեր ծայրերում: Հասկանալի է, որ 4 հոգին ո՛չ ֆիզիկապես, ո՛չ ժամանակային առումով չի կարողանա արդեն անծայրածիր դարձած գերեզմանատներում աշխատանք կատարել, էլ ուր մնաց՝ մաքրություն ու խնամք ապահովել։

Հարցադրմանը՝ ինչո՞ւ չեն ընդունում աշխատակիցների, կամ վճարովի աշխատանքի հայտարարություն տալիս, որ որոշակի ժամանակահատված մարդկանց վճարեն, նրանք էլ պղծված գերեզմանների շիրմաքարերի գոյացած բլուրները մաքրեն, հեռացնեն տարածքից, ոտքի ճամփա բացեն հանգուցյալներին այցելողների համար, տնօրենն ասում է. «Որ հայտարարություն տանք, կարծում եք՝ կգա՞ն մարդիկ, չեն գա»:

Նախնական հաշվարկ «Հավերժ հիշատակ»-ը չունի, թե այդ աշխատանքի իրականացման համար որքա՞ն աշխատավոր ուժ և գումար է հարկավոր:

Բաղրամյանի խոսքով՝ 10 և ավելի մարդ է պետք, որպեսզի ամբողջ տարածքից այդ ջարդուփշուր արված քարերը հանվեն և պահվեն, քանի որ դրանք պատմական փաստեր են, թափելու իրավունք չունեն։ Ըստ նրա՝ աշխատանքը հիմնականում ձեռքով է կատարվելու, որովհետև այդ հատվածներում ո՛չ մեքենա կարող է մտնել, ո՛չ ձեռքի սայլակ։

Սույն գերեզմանատունը վաղուց համարվում է մասնակի փակ, այսինքն՝ հուղարկավորություններ կատարելու իրավունք ունեն միայն նրանք, ովքեր տարածք ունեն։ Նոր հողհատկացում, Բաղրամյանի վստահեցմամբ, չի իրականացվում։ Սակայն ասել, թե չկան հուղարկավորություններ, ճիշտ չէ։

Այս պարագայում էլ դեռ ոչինչ անել չեն կարող, քանի դեռ մարդկանց այլ տարբերակ չեն առաջարկել: 2021-ի ապրիլից քաղաքապետարանը նոր գերեզմանատան հիմնման նպատակով 8 հա հողատարածքի գնմամբ է զբաղված։ Ըստ Բաղրամյանի՝ նոր-նոր հասնում են վերջնագծին։ Երբ որ այդ տարածքում արդեն կառուցմանը զուգահեռ նաև հուղարկավորություններ կատարելու հնարավորություն ստեղծեն, միայն այդ ժամանակ մարդկանց հետ կկարողանան այլ կերպ խոսել։

Նրա խոսքով՝ ապօրինի հուղարկավորությունների փաստերով տասնյակ գործեր կան այժմ դատարանում, նախկինում էլ են եղել, սակայն չի հիշում դեպք, որ հանգուցյալին այլ վայրում վերահուղարկավորելու վճիռ կայացված լինի։

Հարցին՝ հնարավո՞ր է՝ նման նախադեպ ունենալու պարագայում այս հարցը լուծել, Էդվարդ Բաղրամյանը չի կարծում։

«Գյումրիում հնարավո՞ր է մեռելը հանել, տանել ուրիշ տեղ։ Սա Գյումրին է։ Հիմա ասեմ, իմացեք՝ ինչ հոգեբանություն ունեն մարդիկ։ Թաղամաս ունենք, որ ասում են՝ մեր մայլի գերեզմաններն է, մեր մեռելը ըդտեղ բդի թաղենք։ Բայց էդ գերեզմանատունը ո՛չ Արցախ թաղամասինն է, ո՛չ Ավզնոցինը, դա քաղաքինն է։ Կամ ստրոմմաշի ժողովուրդը սորվան, որ իրանց մեռելը բերեն, գծի բերանը թաղեն»։

Ավետիք Մելիք-Սարգսյանը դրական ելքով մի քանի գործ, այնուամենայնիվ, հիշում է։

«Եկել են արտասահմանից մարդիկ, գնացել իրենց տատիկ-պապիկի շիրիմին այցի, տեսել են՝ գերեզմանը չկա։ Նկարն ունեին, և դատարանում կարողացանք ապացուցել, որ այն տեղում, որտեղ նոր ինչ-որ հուղարկավորություն է կատարված, այլ հանգուցյալ է եղել, այլ գերեզման։ Նման շատ օրինակներ կարող եմ բերել։ Ոչինչ չի փոխվել։ Բայց «Հավերժ հիշատակ»-ը պետք է կարողանար այդ հարցը կարգավորել»,- նկատում է նա:

Քրեական գործերից համեմատաբար նորերը Գյումրու թիվ 2 գերեզմանատանն են վերաբերում։ Երկուսն էլ ապօրինի հուղարկավորություններ են, մեկը՝ կառուցապատմամբ նույնիսկ. «Էն մեկը նավես էր սարքել, ոնց որ գազի կալոնկա լինի։ Մյուսն էլ եղածներից 40 սմ դուրս էր եկել։ Երկուսի գործն էլ հարուցված մնացել է։ Էդ 40 սմ-ը նույնիսկ չհամաձայնեցին, որ հետ գնային, ու էդ հարցը փակվեր։ Ես իրենց ժամանակին արգելել էի, ասել էի՝ չանեն, հանկարծ տեսնում ենք, որ գիշերով փորել, սարքել են։ Գյումրեցիք ամեն տեսակ քայլի կդիմեն, որ իրանց մեռելը լինի առաջին պլան»:

Հուղարկավորությունների թույլտվությունը հենց «Հավերժ հիշատակ»-ն է տալիս, սակայն վերջին ապօրինությունների դեպքերով Բաղրամյանը շեշտում է՝ մասնակից չէ։

«Ես կոնկրետ էդ դեպքերով թույլտվություն չունեմ տված, չեմ էլ ուզում, ցանկություն էլ չունեմ։ Արդեն Գյումրիում գիտեն, որ Բաղրամյանը համաձայն չէ ապօրինի թաղումների հետ։ Ես դրանից հաճույք չեմ ստանում, բացի գլխացավանքից, թուքումուրից ոչ մի բան չեմ ստանում։ Ես ասել եմ ի սկզբանե՝ տարեք, ուրիշ տեղ թաղեք, մի արեք նման բաներ»,- նշում է զրուցակիցը:

Լուսանկարները՝ «Հայկական ժամանակ»-ի