Ինքնասպանությունների սխալ լուսաբանումը կարող է նպաստել դրանց քանակի աճին. ուղեցույց

Նախորդ ամիս՝ փետրվարին, Հայաստանում գրանցվեցին բազմաթիվ ինքնասպանություններ ու ինքնասպանության փորձեր. 28 օրվա ընթացքում տեղեկություններ հրապարակվեցին տասնյակից ավելի այդպիսի դեպքերի մասին: Ասել է թե՝ յուրաքանչյուր երկու-երեք օրվա ընթացքում ինչ-որ մեկը փորձել է վերջ տալ կյանքին:   

Հոգեբան-մասնագետները համոզված են, որ ինքնասպանությունների վիճակագրության աճին նպաստում են նաեւ զանգվածային լրատվության միջոցները, երբ տեղի ունեցած ողբերգության մասին հայտնում են ոչ ճիշտ մոտեցմամբ ու շեշտադրումներով: Ի վերջո, խոցելի խմբերը ենթարկվում են այդ ազդեցությանը, եւ նրանց մոտ առաջ է գալիս լրատվամիջոցներով տեսածն ու լսածն ընդօրինակելու հակվածություն: Այնինչ, համարվում է, որ ճիշտ լուսաբանումը կարող է դրական ազդեցություն գործել եւ ընդհուպ նվազեցնել ինքնասպանության դեպքերի քանակը:

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) լրագրողների համար մշակել է ուղեցույց, որը կոչվում է «Ինքնասպանությունների կանխարգելում. ուղեցույց մեդիա մասնագետների համար»: Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի Գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրեն, հոգեբանական գիտությունների դոկտոր Կամո Վարդանյանն այդ ուղեցույցը տրամադրել է մեզ, որից էլ ներկայացնում ենք հատվածներ:

Գրքույկում նախ նշվում է. «Ինքնասպանությունը մարդու կյանքին վերջ տալու ամենաողբերգական ձեւերից մեկն է: Ինքնասպանության հանգող մարդկանց մեծամասնությունը իրարամերժ (ամբիվալենտ) զգացումներ ունի: Նրանք համոզված չեն, որ ուզում են մահանալ: Խոցելի անհատին ինքնասպանության դրդող շատ գործոններից մեկն էլ կարող են լինել լրատվամիջոցներում ինքնասպանությունների մասին հրապարակումները»: 

Ինչպես լուսաբանել որեւէ կոնկրետ ինքնասպանության դեպք

• Խուսափել ինքնասպանության սենսացիոն լուսաբանումից, մասնավորապես՝ երբ խոսքը վերաբերում է հանրահայտ անձնավորության (ուղեցույցի մեկ այլ հատվածում նշվում է, որ հատկապես ուժեղ ազդեցություն են ունենում հայտնի մարդկանց ինքնասպանությունների դեպքերը-խմբ.): Լուսաբանումը պետք է հնարավորինս սահմանափակ լինի: Պետք է անդրադառնալ ցանկացած հոգեկան խնդրի որ միգուցե ունեցել է տվյալ հանրահայտ մարդը: Պետք է խուսափել չափազանցություններից, հանգուցյալի, նրա օգտագործած միջոցների եւ ինքնասպանության վայրի լուսանկարների հրապարակումից: Առաջին էջերում ինքնասպանության լուսաբանումը նպատակահարմար չէ:
• Խուսափել օգտագործված միջոցի մանրամասն նկարագրությունից: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ԶԼՄ-ների կողմից ինքնասպանության լուսաբանումն ավելի մեծ ազդեցություն է ունենում ինքնասպանության միջոցների ընկալման վրա, քան ինքնասպանությունների հաճախականության վրա: Որոշ վայրեր՝ կամուրջներ, ժայռեր, բարձր կառույցներ, երկաթգծեր եւ այլն, սովորաբար կապվում են ինքնասպանության հետ եւ դրան ավելացող հրապարակայնությունը մեծացնում է ռիսկը, որ ավելի շատ մարդիկ կօգտագործեն դրանք:
• Ինքնասպանությունը չպետք է լուսաբանվի որպես անբացատրելի երեւույթ կամ էլ չափազանց պարզ կերպով: Ինքնասպանությունը երբեք որեւէ մի գործոնի կամ իրադարձության հետեւանք չէ: Այն սովորաբար պայմանավորված է բազմաթիվ գործոնների բարդ փոխազդեցությամբ, ինչպիսիք են հոգեկան եւ ֆիզիկական հիվանդությունը, թմրադեղերի կամ ալկոհոլի չարաշահումը, ընտանեկան վեճերը, միջանձնային կոնֆլիկտները եւ սթրեսորները: Չպետք է մոռանալ, որ ինքնասպանության դրդապատճառերը բազմագործոն են:
• Ինքնասպանությունը չպետք է դիտվի որպես անձնական խնդիրների լուծման միջոց, ինչպիսիք են սնանկացումը, քննության ձախողումը կամ սեռական բռնությունը:
• Պետք է հաշվի առնել, որ ինքնասպանության մասին լուսաբանումներն ազդում են ընտանիքների եւ այլ տուժածների վրա թե՛ խարանի, թե՛ հոգեկան տառապանքների տեսքով:
• Ինքնասպանների հերոսացումը, որպես նահատակների հանրայնացումը կարող է զգայուն մարդկանց մոտ տպավորություն ստեղծել, որ հասարակությունը պատվի է արժանացնում ինքնասպանության վարքագիծը: Շեշտը պետք է դրվի տվյալ մարդու մահը սգալու վրա:
• Ոչ ճակատագրական ինքնասպանության փորձերի ֆիզիկական հետեւանքների (ուղեղի վնասում, անդամալուծություն եւ այլն) լուսաբանումը կարող է կանխարգելիչ բնույթ ունենալ:

Հասանելի օգնության վերաբերյալ տեղեկատվության տրամադրում

Լրատվամիջոցները կարող են ակտիվ դեր խաղալ ինքնասպանության կանխարգելմանն օգնելու հարցում՝ հրապարակելով հետեւյալ տեղեկատվությունը՝ ինքնասպանությանը վերաբերող լուրի հետ միասին.

• Նշել հասանելի հոգեկան ծառայությունների թեժ գծերի ճշտված հեռախոսահամարները եւ հասցեները:
• Հրապարակայնացնել ինքնասպանության վարքագծի նախնական նշանները՝ փոխանցելով այն ուղերձը, որ դեպրեսիան հաճախ առնչվում է ինքնասպանության վարքագծի հետ եւ որ դեպրեսիան բուժելի է:

Մասնավորապես՝ նաեւ առաջարկվում է.

• առաջ քաշել ինքնասպանության այլընտրանքներ,
• չհրապարակել ինքնասպանություն գործածի գրառումներ,
• չլուսաբանել օգտագործված կոնկրետ մեթոդները եւ չպարզաբանել պատճառները,
• չհերոսացնել եւ չզգացմունքայնացնել ինքնասպանությունը,
• չօգտագործել կրոնական կամ մշակութային կարծրատիպեր,
• չփնտրել մեղավորներ:

Հոգեբանական գիտությունների դոկտոր Կամո Վարդանյանը չի կիսում ոչ մասնագիտական շրջանակներում գոյություն ունեցող այն կարծիքը, թե ինքնասպանության դեպքերն ընդհանրապես չպետք է լուսաբանվեն: «Պետք է լուսաբանել, բայց օբյեկտիվ եւ ճիշտ ուղղվածությամբ: Այսինքն՝ միշտ ցանկացած ինքնասպանության դեպքի հիմքում դնել քննադատական վերաբերմունքը երեւույթի նկատմամբ, բայց կարեկցել ինքնասպանության փորձ անողին, ապացուցել, որ դա սխալ ուղի է, կան կյանքի բարդ խնդիրները լուծելու ավելի ճիշտ ճանապարհներ»,- պատասխանեց նա:

Մեր զրուցակիցը նկատում է, որ Հայաստանում ինքնասպանությունների դեպքերն ահագնացող չափեր չեն ստացել, բայց միեւնույն ժամանակ տեսնում է այդ միտումը: Հետեւաբար, ըստ հոգեբանի, թեպետ հիմնախնդրի ուղղությամբ հանրապետությունում իրականացվում են որոշակի աշխատանքներ, կանխարգելիչ միջոցառումներ պետք է իրականացվեն պետական մակարդակով:

«Արդեն երկու տարի է՝ գործում է «Անտիսուիցիդ» կենտրոնը, որի բազայի վրա վերապատրաստվել են հոգեբույժներ, հոգեւորականներ, ուսուցիչներ, ծառայություն մատուցող մասնագետներ: Նման գործընթացներն իրականացվում են նաեւ «Այգ» հոգեբանական ծառայությունում: Մեր կողմից հրատարակվել է «Անձի հոգեբանական առանձնահատկությունների դերը սուիցիդալ վարքի պատճառականության շղթայում» գիրքը եւ «Սուիցիդալ հոգեբանության բացատրական բառարանը» եւ բազմաթիվ գիտական հոդվածներ, այդ թվում նաեւ արտասահմանում եւ այլն»,- մասնավորապես, նշեց Կամո Վարդանյանը:

Հ.Գ. Արտակարգ իրավիճակների նախարարության ճգնաժամային կառավարման ազգային կենտրոնի հոգեբանական ծառայության թեժ գծի հեռախոսահամարն է՝ (010) 36-06-84, Էլ. փոստի հասցեն՝ [email protected]

«Անտիսուիցիդ» կենտրոն կարելի է զանգահարել (010) 54-40-77 հեռախոսահամարով, իսկ «Այգ» հոգեբանական կենտրոն՝ (010) 58-18-14, (077) 58-18-14, (096) 58-18-14:

Նյութը տպագրվել է «Հայկական ժամանակ» օրաթերթի մարտի 6-ի համարում: