Անլիբերալ ժողովրդավարությունից՝ սահմանադրական լիբերալիզմ

1997 թ. հնդկական ծագմամբ ամերիկացի քաղաքագետ, լրագրող Ֆարիդ Զաքարիան Foreign Affairs ամսագրում առաջին անգամ օգտագործեց «անլիբերալ ժողովրդավարություն» եզրույթը: «Անլիբերալ ժողովրդավարության վերելքը» հոդվածում նա անդրադառնում է նորաստեղծ ժողովրդավարությունների խնդրին՝ արդյոք ինչո՞ւ են դրանք Արեւմուտքի համար անհասկանալի: Խնդիրը, ըստ Զաքարիայի, նրանում է, որ տասնյակ տարիներ շարունակ արեւմտյան երկրները սովոր են «ժողովրդավարություն» ասելիս հասկանալ «լիբերալ ժողովրդավարություն», իսկ նորաստեղծ երկրները, որոնք որդեգրում են համաշխարհային ժողովրդավարական գաղափարները, առանց համապատասխան պատմական ճանապարհի:

2003 թ. լույս տեսավ արդեն նրա գիրքը՝ «Ազատության ապագան. անլիբերալ ժողովրդավարությունը տանը եւ դրսում»: Գրքում նա զարգացնում է հոդվածում տեղ գտած մտքերը եւ եզրակացնում, որ հավատը ժողովրդավարության՝ որպես աշխարհը բարելավելու գործիքի հանդեպ կարող է համեմատվել միայն համաշխարհային կրոնների նկատմամբ ունեցած հավատի հետ: Այդուհանդերձ, Զաքարիան հավատացած է, որ ժողովրդավարությունն ընդամենը քաղաքական գործընթացների կազմակերպման ձեւ է, ոչ թե բովանդակային երեւույթ: Այս առումով անլիբերալ ժողովրդավարությունը մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում հայաստանյան թե՛ սովորական դարձած լճացման տեսանկյունից, եւ թե՛ երեկ ստեղծված, ըստ էության, նոր իրավիճակի տեսանկյունից:

Զաքարիան պնդում է, որ ժողովրդավարական ղեկավարումն անպայման չէ, որ արդար է, այսինքն միայն ժողովրդավարական գործընթացները բավարար չեն կարգերի լիբերալ լինելու եւ քաղաքացու ազատություններն ապահովելու համար: Որպես երկու հակադարձ օրինակ նա բերում է Սինգապուրը եւ Հարավսլավիան: Սինգապուրը ժողովրդավարական պետություն չէ, սակայն դա չի խանգարում նրան լինել լիբերալ իրավական պետություն: Հարավսլավիայի ֆորմալ ժողովրդավարությունը չխանգարեց, որպեսզի դրանում ձեւավորվի ավտոկրատական վարչախումբ Միլոշեւիչի գլխավորությամբ, որը հանգեցրեց էթնիկ զտումների եւ քաղաքացիական պատերազմի:

Վերլուծելով ժամանակակից ժողովրդավարությունները, հեղինակը գալիս է եզրակացության, որ ոչ թե ժողովրդավարական, այլ հանրապետական համակարգերի մեջ է թաքնված ներկայիս համատարած խնդիրների լուծումը: Այս առումով, տվյալ եզրակացության սահմաններում է նաեւ Հայաստանի Հանրապետությունը: Այլ կերպ ասած, մեր երկրում գլխավոր խնդիրը ոչ թե համընդհանուր ընտրության իրավունքի (չ)իրացումն է, այլ իշխանության ճյուղերի հստակ բաժանումը, զսպումների եւ հակակշիռների մեխանիզմի առկայությունը եւ ներկայացվածության որոշակի աստիճանի ապահովումը` անպայման չէ ուղիղ կամ համընդհանուր ընտրության ճանապարհով:

Զաքարիայի կարծիքով, ներկայիս արեւմտյան արժեքները (խոսքը պետական համակարգի մասին է) սկիզբ են առնում ոչ թե հին հունական ժողովրդավարությունից, որը ենթադրում էր անձի ենթակայությունը հանրության շահին, այլ հռոմեական հանրապետությունից, որով նախատեսվում էր հավասարություն օրենքի առջեւ:

Իր աշխատությունում Զաքարիան, որպես ներկայիս ամենաօպտիմալ կառավարման ձեւ ներկայացնում է լիբերալ, սակայն «ոչ այդքան ժողովրդավար» հասարակություն մոդելը: Այսինքն, քաղաքական համակարգը պետք է հիմնվի ժողովրդավարական սկզբունքների վրա, սակայն չի կարելի դա անել լիբերալիզմի հաշվին: Զաքարիան սահմանում է այդ կառավարման ձեւը որպես սահմանադրական լիբերալիզմ: Հենց սա է, հեղինակի կարծիքով, Եվրոպական կառավարություններին բնորոշող հատկանիշը: Օրենքների հստակ կիրառումն է բերել նրան, որ ժողովրդավարությունը դարձրել է արեւմտյան աշխարհի սահմանադրականության հաջող լրացումը:

Ինչ վերաբերվում է Հայաստանին, ապա հարկ է նշել, որ մեր ժողովրդավարական երկիր լինելը ոչ մի կերպ չի խանգարում կոչվել կիսակոնսոլիդացված ավտորիտար պետություն՝ ըստ հեղինակավոր Freedom House-ի վերջին զեկույցի: Այսինքն, մենք էլ ենք դասվում անլիբերալ ժողովրդավարությունների թվին:

Հայաստանում ժողովրդավարությունը մեծապես պայմանավորված է համընդհանուր ընտրության իրավունքով: Սա հենց այն կետն է, որը երբեմն թյուր եւ անընդունելի կարծիքների տեղիք է տալիս, թե արդյո՞ք արժի ընտրության իրավունք տալ մարդկանց, ովքեր ոչ միայն չեն գիտակցում իրենց քվեի անգին լինելը, այլեւ վաճառում են այն ֆիքսված գնով: Այն մարդկանց, ում թվում է, թե ժողովրդավարությունը սեփական բռնապետերին ընտրելու իրավունքն է: Այսինքն, նրանք ընտրում են ինչ-որ մեկին եւ մինչեւ հաջորդ ընտրություններ այլեւս տեր չեն իրենց քվեին եւ ցանկություն ու, միգուցե, բավարար գիտելիք չունեն երկրի կառավարմանը մասնակցելու համար:

Մեր պետական կառավարման հիմքում առկա են մի շարք փոխառություններ, իսկ նոր օրենքների եւ նորմերի հիմնավորում հաճախ բերվում են «այլ երկրների օրինակները»: Այդ երկրներից օրինակ վերցնելիս, հաշվի չեն առնվում հայ իրականության հետ դրանց ունեցած ընդհանրություններն ու տարբերություները. դրանք ուղղակի պարպվում են մեր իրականությունում:

Հայաստանում իրոք լիբերալ ժողովրդավարություն ստեղծելու ամենաօպտիմալ տարբերակը վերոնշյալ սահմանադրական լիբերալիզմն է՝ պետականաշինության գործում հանրապետության յորաքանչյուր քաղաքացու եթե ոչ պարտադիր, ապա գոնե խրախուսվող մասնակցությամբ: Սակայն նման քաղաքացի ունենալու համար անհրաժեշտ է, որ նա որոշակի ճանապարհ անցնի՝ թրծվի, պայքարի իր իրավունքների համար և հաղթի: