Խաղաղություն էլ խաղացին. ինչպես է Ադրբեջանը դուրս մղում խաղաղության օրակարգը

Մայիսի վերջին եւ հունիսի սկզբին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի եւ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի՝ նախորդ տարվա սեպտեմբերին Դուշանբեում ձեռքբերված պայմանավորվածություններն ընդհատվեցին սահմանային լարվածության աճով: Մայիսի սկզբին հարաբերական անդորրը խախտվել էր Արցախյան պատերազմի ընթացքում հայկական կողմի հաղթանակներին՝ մասնավորապես Շուշիի ազատագրմանը նվիրված միջոցառումները ստվերելու ցանկությամբ պայմանավորված «ավանդական» սրացմամբ: Դրանից հետո, սակայն, հրադադարի ռեժիմի խախտումները կրկին նվազել էին: Մայիսի վերջի եւ հունիսի սկզբի լարվածությունն, ըստ էության, առաջինն էր սեպտեմբերյան պայմանավորվածություններից հետո: Հարկ է նշել նաեւ, որ այն գրանցվել էր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների՝ տարածաշրջան կատարած այցից ընդամենը մեկ օր անց:

Մայիսի վերջին շաբաթվա ընթացքում ադրբեջանական կողմը տեղեկատվական նախապատրաստություններ էր տեսնում՝ սադրիչ գործողությունների համար: Տարբեր տրամաչափի հեռահար եւ դիպուկահար զինատեսակներից կրակի ավելացմանը զուգահեռ Ադրբեջանը սկսեց իրավիճակը լարելու մեջ մեղադրել հայկական կողմին: Մայիսի 30-ին էլ Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հայտնեց գումարտակի հրամանատար, մայոր Ագիլ Օմարովի մահվան մասին:  Դրանից երկու օր անց՝ հունիսի 1-ին, զոհ եղավ արդեն հայկական կողմում. Արցախի ՊՆ-ն հայտնեց ժամկետային զինծառայող Սիփան Մելքոնյանի մահվան մասին: Դրան հետեւեցին հայկական կողմի պատժիչ գործողությունները եւ այն իրականացրած զինծառայողների պարգեւատրումը ՀՀ պաշտպանության նախարար Դավիթ Տոնոյանի կողմից: Հունիսի 9-ին Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հայտնեց զինծառայող Էլշան Խալիլովի զոհվելու մասին: Հունիսի 13-ին Արցախի ՊՆ-ն հայտնեց հայկական կողմի երկրորդ զոհի՝  ժամկետային զինծառայող Արտյոմ Խաչատրյանի մասին:

Մինչ Ադրբեջանի դրդապատճառներին անցնելը, հարկ է նշել, որ հայկական կողմը շարունակում է երկու՝ առաջին հայացքից տրամագծորեն հակադարձ մարտավարությունների զուգահեռ իրականացումը: Մի կողմից պաշտպանական գերատեսչության ղեկավարը պարգեւատրում է պատժիչ գործողություններ իրականացրած զինծառայողներին՝ այդ քայլով փաստելով, որ «անընդհատ պաշտպանական վիճակից» ձերբազատվելու միտումը շարունակվում է: Մյուս կողմից ՀՀ վարչապետը Սանկտ Պետերբուրգում պատասխանելով ադրբեջանցի լրագրողի հարցին նշում է, որ ադրբեջանցի մայորի զոհվելու օրը «մենք նույնիսկ ստուգել ենք ծառայության եղած բոլոր զինվորների զենքերը» եւ պարզել, որ կրակոց չի եղել, ինչն էլ փաստում է խաղաղությանը միտված լինելու մասին: Այս պատասխանում կա նաեւ փոքրիկ ակնարկ զինադադարի խախտման դեպքերի հետաքննության մեխանիզմի ստեղծման վերաբերյալ, քանի որ հակառակորդի խոսքերի նկատմամբ վստահություն չկա, իսկ մեխանիզմի առկայության պարագայում հնարավոր կլիներ հստակ ապացույցներ ներկայացնել, որ զինադադարը խախտել է, ենթադրենք, հայկական կողմը:

Ադրբեջանի՝ ռազմական դիվանագիտությանը վերադառնալու իրական դրդապատճառներն, ամենայն հավանականությամբ, կապված են Վաշինգտոնում հունիսի 20-ին Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտգործնախարարների նախատեսված հանդիպման հետ: Տարեսկզբից անցկացվող բազմաթիվ զորավարժությունները չէին տալիս ցանկալի արդյունքը. խաղաղության օրակարգը առաջ էր շարժվում թեեւ դանդաղ, բայց ադրբեջանական տեսանկյունից անբարենպաստ կերպով: Բաքվում, հավանաբար, տարակուսեցին այն բանից հետո, երբ սկսեց խոսվել կոնկրետ քայլերի՝ մարդկանց միջեւ շփումների հաստատման, ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչների փոխադարձ այցելությունների մասին: Հայաստանի ֆուտբոլի հավաքականի ավագ Հենրիխ Մխիթարյանի՝ Բաքու չմեկնելու շուրջ համաշխարհային մամուլում բարձրացած աղմուկն էլ ի ցույց դրեց Ադրբեջանի՝ «բազմամշակութային ու բազմազգ պետության» միֆին եւ ցավալի հարված հասցրեց դրան:

Բացի այդ՝ չի կարելի շրջանցել նաեւ ներքին հնարավոր ինքնաբուխ բողոքը՝ խաղաղության ուղղությամբ հստակ քայլեր անելու դեպքում: Ադրբեջանն, ըստ էության, փակուղային վիճակում է. չի կարող չմասնակցել իրական խաղաղության շուրջ բանակցություններին, բայց նաեւ չի կարող իրագործել այդ խաղաղությունը սեփական երկրում, քանի որ շատ երկար ժամանակ պետական մակարդակով տարել է տրամագծորեն հակառակ քարոզչություն, ուստի ներքին լսարանը պատրաստ չէ դրան: Մյուս կողմից, իհարկե, կարելի էր չփորձել ավելի խորացնել հասարակությունում առկա այդ տրամադրությունը այնպիսի «հայրենասիրական» ակցիաներով, ինչպիսին, օրինակ, զորավարժությունների ընթացքում 5 կիլոմետրանոց դրոշն է, կամ հայկական «Օսա»-ի հրթիռից խույս տվող ԱԹՍ-ի մասին անառիթ տեսանյութը:

Իրական խաղաղության շուրջ բանակցությունները ձեռնտու չեն Բաքվին, հետեւաբար անհրաժեշտ էր թույլատրելիի սահմաններում հնարավորինս ապակայունացնել իրավիճակը՝ փոխվստահության մթնոլորտի ձեւավորման համար անհրաժեշտ մեխանիզմների շուրջ քննարկումները օրակարգից հանելու կամ դրանք այլ թեմաներով «լուծելու» համար:

Անգամ եթե խաղաղության հաստատմանն ուղղված քայլերի շուրջ քննարկումները Ադրբեջանի այս գործողությունների արդյունքում դուրս չեն եկել հունիսի 20-ին նախատեսված վաշինգտոնյան հանդիպման օրակարգից՝ դրանք միանշանակ չեն լինի առաջին պլանում: Լարվածության ֆոնին առաջին պլան է գալու Դուշանբեի պայմանավորվածությունների կատարումը, մինչդեռ արտգործնախարարների նախորդ հանդիպման պայմանավորվածությունները կարող էին քայլ առաջ լինել դեպի բանակցային գործընթացի վերսկսումը: