Առեւտրի շրջանառության վրա շարունակել է ազդել համավարակը, որն առաջացրել է պահանջարկի շոկ․ տնտեսագետ

Հայաստանի տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը (ՏԱՑ) 2020 թ. նոյեմբերին 2019-ի նոյեմբերի համեմատ նվազել է 10.3 տոկոսով: Վիճակագրական կոմիտեն ներկայացրել է երկրի սոցիալ-տնտեսական վիճակը բնութագրող նախնական հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշները:

Դրական միտում կա շինարարության ծավալներում՝ այն աճել է 2 տոկոսով։ Սպառողական գնաճը կազմել է 1.3 տոկոս։

Մակրոտնտեսական ցուցանիշների հիմնական մասն անկումային են։ Արտաքին առեւտրաշրջանառության ծավալները նվազել են 25.9 տոկոսով. արտահանումը՝ 19.4 տոկոսով, իսկ ներմուծումը 28.9 տոկոսով: Առեւտրի շրջանառությունը նվազել է 22 տոկոսով: Ծառայությունների ծավալը նվազել է 18.6 տոկոսով։

Ընդհանուր առմամբ՝ հունվար-նոյեմբերին 2019-ի հունվար-նոյեմբերի համեմատ տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը նվազել է 7.2 տոկոսով։ 

Այս ցուցանիշների վերաբերյալ ՀԺ-ն զրուցել է տնտեսագետ Գագիկ Վարդանյանի հետ։

- Պարո՛ն Վարդանյան, նոյեմբերին տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը նվազել է 10.3 տոկոսով, ինչո՞վ է պայմանավորված երկնիշ նվազումը, անգամ հոկտեմբերին, երբ ամենօրյա պատերազմ էր, երկնիշ նվազում չկար։

- Երկու հիմնական գործոն է ազդել ՏԱՑ-ի վրա՝ արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը եւ առեւտրի շրջանառությունը, որոնք համապատասխանաբար կազմել են 93.9 % (2019 թ.՝ 97%) եւ 78% (2019 թ.՝ 79.1%): Պատերազմի ժամանակ, սովորաբար, բարձրանում է որոշ նյութատեխնիկական ռեսուրսների պահանջարկը, հետեւաբար, նաեւ տնտեսական ակտիվությունը: Այդ պատճառով էլ սեպտեմբերի նկատմամբ հոկտեմբերի ՏԱՑ-ը կազմել է 94.5%:

- Նույն ամսում էականորեն նվազել է արտահանման եւ ներմուծման ծավալները՝ համապատասխանաբար 19.4 եւ 28.9 տոկոսներով, ո՞րն է այդքան մեծ անկման պատճառը։

- Արտաքին առեւտրաշրջանառության նվազմանը կարող են նպաստած լինել մի քանի գործոններ. համավարակով պայմանավորված առաքման գլոբալ շղթաների խաթարում, դրամի փոխարժեքի փոփոխություն, պատերազմ: Ավելի հստակ գնահատական տալու համար հարկ կլինի ուսումնասիրել արտահանման եւ ներմուծման ծավալներն ըստ ապրանքային բաժինների: Այդ տվյալները դեռեւս չեն հրապարակվել: Որոշ դատողություններ կարելի է անել հոկտեմբերի տվյալների հիման վրա: Օրինակ՝ 2020 թ. հունվար-հոկտեմբերին ներմուծման ծավալը, 2019 թ. նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ, կազմել է 85.1%: Ընդ որում, որոշ ապրանքային խմբերի մասով նվազումը եղել է նշանակալի. հանքահումքային արտադրանք՝ 9.4%-ով, քիմիայի եւ դրա հետ կապված արդյունաբերության ճյուղերի արտադրանք՝ 14.8%-ով, կաշվի հումք, կաշի, մորթի եւ դրանցից պատրաստված իրեր՝ 38.2 %-ով, մանածագործական իրեր՝ 22.1%-ով, կոշկեղեն, գլխարկներ, հովանոցներ՝ 30.5 %-ով, թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ եւ  իրեր՝ 49.8 %-ով:

Որոշ ապրանքային բաժինների մասով հնարավոր է, որ ներմուծումը փոխարինվել է տեղական արտադրությամբ, ինչի համար պետք է վերլուծել նաեւ արդյունաբերական տվյալ արտադրանքի թողարկման տվյալները: Բոլորովին այլ պատճառներ կլինեն թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարերի դեպքում, եթե նկատի ունենանք, որ հումքը ներկրվում է՝ հետագայում պատրաստի արտադրանքն արտահանելու համար:

- Խոշոր անկում է արձանագրել նաեւ առեւտրաշրջանառությունը, ձեր գնահատմամբ՝ ի՞նչ գործոններ են ազդել այս ցուցանիշի 22 տոկոսանոց նվազմանը։

- Առաջին հերթին առեւտրի շրջանառության վրա շարունակել է ազդել համավարակը, որն առաջացրել է պահանջարկի շոկ: Այնուհետեւ դրան գումարվեց պատերազմի առաջացրած պահանջարկի շոկը՝ տնային տնտեսությունների եկամուտների անկումը, գնաճը, տրանսֆերտների նվազումը: Մասնավորապես, համավարակով պայմանավորված, որոշ ոլորտներում բարձրացել է գործազրկության մակարդակը:

- Ընդհանուր առմամբ 11 ամսում արձանագրվել է 7.2 տոկոս անկում, հաշվի առնելով տարվա ընթացքում երկրի առջեւ ծառացած խնդիրները՝ այս ցուցանիշը ինչպե՞ս կբնութագրեք։

- Հաշվի առնելով ներկա իրավիճակը, այդպիսի անկումն անխուսափելի էր։ Թեպետ քանակական ցուցանիշները կարեւոր են, այդուհանդերձ, առաջիկայում ավելի պետք է կարեւորել տնտեսության մեջ որակական փոփոխությունները, որովհետեւ տնտեսության գոյություն ունեցող կառուցվածքով հնարավոր չէ ավելի մեծ ավելացված արժեք ստեղծել, ինչը կարեւոր է ինչպես մարդկանց բարեկեցության բարձրացման, այնպես էլ մրցունակ արտադրանքի արտահանման ծավալների մեծացման առումով: Կորոնավիրուսի համավարակը հանգեցրել է տեւական ժամանակ գործող առաքման գլոբալ շղթաների խաթարմանը, նորերի ձեւավորմանը, ինչը նշանակում է, որ հենց այդ ուղղությամբ պետք է աշխատեն մեր տնտեսավարողները: Այդ ճանապարհով տնտեսական ակտիվության բարձրացումն ավելի հեռանկարային կարող է լինել:

- Հունվարին պարզ կլինի նաեւ տարեկան կտրվածքով անկման ցուցանիշը, դեկտեմբեր ամիսը ընդհանուր անկման ֆոնի վրա ինչպե՞ս կազդի ըստ ձեզ, այն ավելի կմեծանա՞։

- Էական փոփոխություններ չեն կարող լինել։ Երրորդ եռամսյակի դրությամբ ՀՆԱ-ն կրճատվել է 6.3%-ով: Հավանաբար տարին կփակվի ՀՆԱ-ի 7-8 տոկոս նվազմամբ, ինչը վատ չէ երկնիշ անկման հաճախ հանդիպող կանխատեսումների ֆոնին: Բայց դա չէ էականը: Հատկապես կարեւորվում է տնտեսական զարգացման ռազմավարության հիմնովին վերանայումը՝ որակական աճ ապահովելու համար: Պետություն-մասնավոր հատված գործակցության որակից շատ բան է կախված լինելու: Մասնավոր հատվածը պետք է զգա պետության համակողմանի աջակցությունը, պետք է հաստատվի պետական հաստատությունների նկատմամբ վստահության բարձր մակարդակ:

- Ի՞նչ կանխատեսում ունեք 2021-ի համար, հնարավոր կլինի՞ էկոնոմիկայի նորանշանակ նախարարի հայտարարած երկնիշ տնեսական աճին հասնել։

- Կանխատեսումների մեջ պետք է լինենք զգուշավոր: Ի վերջո, կարելի է թվարկել մի քանի գործոններ, որոնք բացասական ազդեցություն կունենան եկող տնտեսական տարում: Դրանցից գլխավորն այն է, որ ՀՀ-ի եւ ԱՀ-ի տնտեսությունները փոխլրացնող եւ միմյանց աճին նպաստող էին: 2021 թվականից այդ գործոնն այլեւս չի լինի: Համավարակը եւ պատերազմը խլեցին հազարավոր մարդկային կյանքեր, իսկ հազարավորներն էլ դարձան անաշխատունակ: Դեռ բարձր է կորոնավիրուսով հիվանդացությունների թվաքանակը։ Այս ամենի բացասական ազդեցությունը տնտեսությունում կզգացվի:

Բացի վերոնշյալից, դեռեւս նշանակալի են բացասական սպասումները, որոնք պայմանավորված են ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին անորոշություններով: Մնում է հուսալ, որ դրանք եկող տարում կնվազեն, ինչն էլ կխթանի տնտեսական աճը: